Ногооны хороор мөнгө угаахуй

Ногооны хороор мөнгө угаахуй

Хөрсний битүү нянгийн хороор үүсдэг бүлэг өвчнийг малчид ногооны хор хэмээн, мөн цовхрого, дэвхрэг, шиншээ, татуу, цохилуур, таанын хор, хөмүүлийн хор, шүдэн цагааны хор гэх мэтээр нэрлэдэг. 

Баруун аймгуудад 1954 онд ногооны хордлогын шалтгааныг тогтоох судлагаа хийж, брадзот, дотрын халдварт хордогын (ДХХ), говийн аймгуудад 1982–1984 онд энтеробактериозын мэргэжлийн онош тогтоож, 1950-иад оны сүүлч, 1960-аад оны эхээр брадзот, ДХХ-ын вакциныг хэрэглэж эхэлжээ. 

Ногооны хордлогод гол төлөв хонь өртдөг. Хонин сүргийн өвчлөлийн хувь бага (10% хүртэл), үхлийн хувь өндөр (90 – 100%), өвчний явц түргэн, өвчилсөн амьтан ер нь л үхэх нигууртай, эдгэрсэн тохиолдол нэн ховор. Зундаа мах бага хэрэглэдэг байсан 1940 – 50-иад оны малчны хүүхдүүд махсаад, хонь ногоотож үхэхийг дотроо хүлээдэг, хүсэхэд хясдаг байсныг дурсдаг. Нэг хотны 200–300 хоньноос ганц нэг нь л ногоотож үхдэг байж. Олноороо үхдэг байсан бол хэн үүнийг хүсэх билээ. Арваад жил тутамд зарим жил өвчлөл ихтэй, олон айлын олон хонь ногоотож үхнэ, 2 – 3 жил дараална, 4 – 5 жил өвчлөл багатай, 2 – 3 жил өвчлөл илрэхгүй. Ногооны хордлогын дэгдэлт, өртсөн, үхсэн малын тоо 1950 – 1960-аад, 1990-ээд, 2010-аад оны чийглэг арав, хорин жилд нэмэгдсэн, 1970 – 1980-аад, 2000-аад оны гандуу жилүүдэд бага байлаа. Ногоо эрт гарсан, эрт зуншсан, бороо хур элбэг, зуншлага сайтай, ган тайлагдсан жилүүдэд өвчлөл, үхэл нэмэгддэг, жил дараалдаг, гандуу жилүүдэд багасдаг, зарим жил илрэхгүй. Нэгдэл, сангийн аж ахуйн хонийг нас, хүйсээр нь төрөлжүүлэн олноор суурилдаг байсан 1960 – 1970-аад оны үед нэг хотонд өвчлөх, үхэх амьтны тоо олширч, нийт өвчлөл, үхэл ихэссэн мэт харагддаг байлаа.  

Клостридиум төрлийн хордуулагч нянгууд хүн, амьтны биед орж гарч байдаг, гэдэсний байнгын оршин суугчид болой. Борог өвсөнд цадаагүй амьтан шинэ ногоог гэнэт их идсэнээс, шүүслэг ургамалтай болон ногоо хэнзэлсэн бэлчээрт гэнэт шилжих үед гэдэсний орчин огцом өөрчлөгдөж, хордуулагч нян хэт олширч, их хэмжээний хор ялгаруулж, хордлого үүсгэнэ. Ногооны хордлого борог өвснөөс шинэ ногоонд шилжих үед 4, 5, 6-р сард илэрч, нэг хотонд амьтны тооноос хамааран 7 – 14 хоног, зун, намарт ган тайлах, ногоо хэнзлэх, таана, хөмүүл ихтэй бэлчээрт шилжих үед 3 – 5 хоног үргэлжилдэг, уул, тал, говийн хуурай болон цөлөрхөг хээрийн талхлагдсан бэлчээрийн өвчин.   Хордуулагч нянгууд нэг амьтнаас бусад амьтанд шууд халдахгүй тул брадзот, ДХХ нь гоц халдварт өвчин биш, нэг сүргээс бусад сүрэгт хавьтлаар халдахгүй тул хил зөрчдөг өвчин биш, хөрснөөс идэш ууштай халддаг, гэдэснээс баастай гадагшилдаг нутгийн орогномол халдвар болой. Амьтнаас хүнд ногооны хорын нян халдсан, өвчлүүлсэн, үхүүлсэн тохиолдол одоо хир бүртгэгдээгүй, хүн ба амьтны нийтлэг өвчний (зооноз) шалгуур болзлыг хангадаггүй өвчин. 

Ногооны хороор өвчлөхөөс болон үхэхээс хонийг авран хамгаалах дархлаажуулалтыг хэрэглэдэг. Өөрийн гэдэсний нянгийн хороор хордох, хордож үхэх амьтан байгаа сүргийг олж дархлаажуулна. Орогномол бүс нутгийн нийт хот айлын ногоотох нөхцөл бүрдсэн арав хүртэл хувьд буюу цөөхөн хот айлын хонийг хамгаалах хэрэгцээ байна. Олон жилийн тахал зүйн үзүүлэлт, дөрвөн улирлын цаг агаарын байдал, бэлчээрийн төлөв байдал, талхлагдлыг харгалзан товлож дархлаажуулах боломжтой. Хавар мал ногоонд цадахыг угтуулж, 4-р сард ДХХ-ын вакциныг 14 – 21 хоногийн завсартай 2 удаа тариад 4-р сарын сүүлээс 9 сар хүртэл үүсэх хордлогоос хамгаалдаг. Аль хот айлын сүрэгт ногооны хордлого илрэхийг урьдчилан төсөөлж болно. Бүх хот айлын сүргийг дархлаажуулах шаардлагагүй. Тухайн сүргийн аль хонь хордохыг урьдчилан ялгаж таних боломжийг судлаагүй байна, ялгаа байж л таарна, энэ ялгааг судлаачид олох буй за. Хордлогод өртөх магадлалтай сүргийн бүх амьтныг дархлаажуулдаг. Нэг амьтны амь аврахын төлөөнөө хордохгүй ерэн амьтан вакцины халдварт өртөж өвчилдөг. 

Хордлогод өртөхгүй маш олон сүргийг вакцинжуулж, үргүй зардал гаргадаг явдал 1970-аад оноос эхэлсэн. Татвар төлөгчдийн мөнгөөр вакцины үнэ, тарилгын хөлсийг төлнө, үүнийгээ “үнэгүй үйлчилгээ” гэж тайлбарлана. Цөөхөн айлын цөөхөн хонь ногоотохуйн төлөөнөө сумын бүх айлын бүх хонийг вакцинжуулдаг цамаан ажиллагаа 60 шахам жил үргэлжилж байна. 

Нэг ууланд юмуу хонхорт нутагтай хэдэн хот айлын зарим нь хонио 40 – 50 жил вакцинжуулсан байхад, зарим нь огт хэрэглээгүй байдаг. Байгалийн адил нөхцөлд байгаа буюу ногооны хордлогод өртөх адилхан эрсдэлтэй боловч вакцин хэрэглэдэг, хэрэглэдэггүй хот айлуудад хонины өвчлөл, хорогдол, үхлийн ялгаа нэн бага буюу байхгүй. 

Ногооны хордлогоор хонь үхэж эхлэхэд вакцин тарьдаг, дархлаа тогтож амжаагүй байхад дэгдэлт аяндаа зогсдог явдал хаа сайгүй хэвшжээ. Өвчлөл, үхэл зогссоны дараа мал тариад, ногооны хорыг вакцинаар “нам дарлаа” гэдэг. Нэг айлын ганц хоёр хонь ногоотсоны төлөө тэр хавийн бүх л малыг “ниргэсэн хойно” вакцинжуулдаг. Улс, аймаг, сумын мал эмнэлгийн албаны “ерөнхий” хийгээд “тархварын” эмч нарын мэрэг, засал нэг иймэрхүү байна. 

Олонхи малчид малдаа хэрэгцээгүй вакцин тариулах дургүй. Нэгдлийн малчдыг үхсэн малын актаар барьцаалж хонийг нь албадан таридаг байлаа. Зарим малчид чухам ямар өвчнөөс хамгаалж малыг нь тарьж буйг мэдэхгүй. Мал хувьчилсны дараа вакцинжуулсан малын тоо эрс цөөрсөн, амьтан тарихгүй, тоо тарьдаг явдал газар авсан, хэвшсэн, амьтны анагаах ухааны практик, амьтны эмчийн нэр хүндийг гутаасан. 

Өвчлөх эрсдэлгүй, маш бага эрсдэлтэй, эзэн нь хүсээгүй сүргийг вакцинжуулж, ногоон бүтээгдэхүүний зиндаанаас хасч, үйлдвэрлэгчийн чансаа, нэр хүнд, өрсөлдөх чадварыг бууруулж, давуу талыг устгах нь нэг удаа үйлдэхэд мэргэжлийн ёс зүйн алдаа, давтвал зөрчил, гурав үйлдвээс гэмт хэрэг болой. Малчид өвчлөх эрсдэлгүй мал сүргээ, ус, бэлчээрээ вакцинаар бузарлуулсаны, үүний улмаас бүтээгдэхүүний нэр хүнд унаж, чансаа буурч, үнэгүйдсэний алдагдлыг буруутнаар төлүүлдэг болох цаг айсуй, наашлуулах хэрэгтэй байна. 

Бараг бүх суманд 40 – 50 жил дараалан ногооны хордлогоос хамгаалах вакцин хэрэглэсэн баримт сайн үзүүлэлт бишээ. Өөрөөр хэлбэл 40 – 50 жил, тэр бүү хэл 10 – 20 жил дараалж, бүх суманд бүх сүрэгт хэдэн мянгаараа хонь өвчлөх, үхэх эрсдэл хаана ч, хэзээ ч байхгүй. Вакцин хэрэглэдэггүй байсан 1940 – 50-иад оны үеийн мал сүргийн өвчлөл, хорогдлыг 1970, 1980-аад оны хоморголсон, 1990-ээд оноос хойших хонины тоо вакцинжуулалтын үетэй харьцуулахад хонин сүргийн өвчлөл, хорогдол, үхлийн ялгаа байдаггүй. Нэг уулын, нэг талын, нэг хонхорын зэрэгцээ сумуудын малын өвчлөл, хорогдол, вакцины хэрэглээг харьцуулахад 40 – 50 жил хэрэглэсэн, огт хэрэглээгүй, их хэрэглэсэн, бага хэрэглэсний ялгаа харагдахгүй байна. Шүлхий, цэцэг, мялзангийн вакцины мөнгийг тэрбумаар нь хүртдэг аймгуудын малын эмч нар ногооны хорын мөнгийг тоохоо больж, ногооны хорын вакциныг бараг мартжээ. 

Үндэсний хэмжээнд ногооны хордлогын вакцинаар хамгийн цамаанаар сая 600 мянган  хонь тарьж, 80 мянгыг нь авран хамгаалах бодит хэрэгцээтэй. Улсын хэмжээнд жил бүр ногооны хороор халхавчлан 10 гаруй сая малын тоог вакцинжуулж, хэдэн арван тэрбум төгрөгийг татвар төлөгчдөөс хулгайлж байна. Сүүлийн 30 жилд хонины тоо 2 дахин олширсон ч ногооны хордлогын вакцин тарьсан гэх малын тоо тогтвортой байгаа нь сүүлийн 50 шахам жил бодит хэрэгцээнээс 12 дахин олон малын тоог вакцинжуулсаны нотолгоо болой. “Шинэ гэр бүлд 500 мянга” гэдэг шиг “ногооны хорын мөнгө” хуурамч малын эмч нарын малчдын малын тоог барьцаалж хүртдэг халамж болжээ. Энэ олон тэрбум төгрөгийг малчдын эрүүл мэндийн үзлэг, оношилгоо, эмчилгээнд зориулж зарцуулбал олон мянган гэр бүлд тус болохсон. Ногооны хордлогын вакцины үнэ, хонь тарих хөлсийг амьтан эзэмшигч өөрөө төлдөг болоход вакцины хэрэгцээ, хэрэглээ хоёр нийцэж, шахаа, албадлага, хулгай, дээрэм байхгүй болох цагийн уншигч нарт хандаж үүнийг бичив, хамтдаа унших ажаамуу. 

Малчид аа, “малын өвчнөөр мөнгө бузарлах хууль” (Мал, амьтны эрүүл мэндийн тухай хууль) – ийн дагуу малын тоо вакцинжуулдаг хулгайч бүлэглэлээс малынхаа тоо, гарын үсэг, тэмдгээ нуугаарай. 

О. Уламбаяр 

Архангай аймаг, Цэнхэр сум, Бор талын рашаан 

0
таалагдаж байна

0
таалагдахгүй байна

Холбоотой мэдээлэл Бүгдийг үзэх

Сэтгэгдэл (-)

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд манай сайт хариуцлага хүлээхгүй болно. Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү!
0/1000
  • Зочин ×
    Хариулах ({[{ cmmnt.children.length }]})
    0/1000
    • Зочин {[{ childComment.ip_address }]} ×
      {[{ childComment.text }]}
      {[{ childComment.dislike_count }]}
    • Бусад сэтгэгдэл ()
  • Бусад сэтгэгдэл ()

Дуртай төрөл

Алдартнууд хэр өндөр нуруутай вэ?

2019-11-20

Санаандгүй байдлаар жүжигчний гараагаа эхлүүлсэн алдартнууд

2019-11-17

Хүүхдүүддээ өв хөрөнгө үлдээхээс "татгалзсан" чинээлэг эрхмүүд

2019-11-13

NBA-ын супер оддын тансаг харшуудаар зочилцгооё

2019-11-13

Өдөрт нэг өндөг идэх нь зүрхний өвчнөөс сэргийлдэг

2018-05-31

Дэлхийн улс орнуудын оньсого ямар байдаг вэ?

2018-05-30

Дэлгэцийн цэнхэр туяа нойргүйдэл, хорт хавдар үүсгэдэг

2018-05-30

5 сарын 27 цаг агаар: Улаанбаатарт өдөртөө 15 хэм дулаан

2018-05-27

"Эх" /өгүүллэг/

2019-10-27

"Сохор" /өгүүллэг/

2019-09-29

Улбар шар

2019-09-22

"Салхи хагалагч" /өгүүллэг/

2019-09-15

Ц.Нямдорж: Оюутолгойн төслийг зогсоож болохгүй

2019-11-20

Б.Баттөмөр: Дубайн гэрээ анхнаасаа маш муу болсон

2019-11-20

Ч.Бат-Эрдэнэ: Монгол Улс Дубайн гэрээнээс дор хаяж 20 тэрбум долларын алдагдал хүлээсэн

2019-11-20

Нефть боловсруулах үйлдвэр барихад Энэтхэгээс дахин 236 сая ам.доллар зээлнэ

2019-11-14

Монгол туургатны уран зохиолын эрдэм шинжилгээний хурал болно

2019-11-20

Б.Дашдондог: “THE HU” хамтлаг дөнгөж дөрөөн дээрээ гишгэх гэж байна

2019-11-19

"Twilight" цувралын жүжигчид албан шахалтаар хийдэг байсан итгэмээргүй зүйлс

2019-11-18

Уламжлалт спорт, тоглоом наадгайн олон улсын зөвлөлтэй хамтран ажиллана

2019-11-18

Хүүхдэдээ хэзээ ч хэлж болохгүй 9 үг

2019-10-22

Эцэггүй өсөх нь хүүхдийн сэтгэл зүйд хэрхэн нөлөөлдөг вэ?

2019-09-13

Цэцэрлэг болон сургуулийн насны хүүхдүүдтэй ээжүүдэд хандан хэлэхэд...

2019-09-12

Хүүхдээ өмөөрснөөр та хүмүүжилд нь муугаар нөлөөлнө

2019-09-11

Л.Энх-Амгалан: "Саарал жагсаалт"-д орсон асуудлыг хэлэлцэх хэрэгтэй

2019-11-20

"Cerberus Capital Management LP" Монгол Улсад хөрөнгө оруулалтаа чиглүүлжээ

2019-11-20

Эмэгтэйчүүдэд зориулсан ипотекийн зээл гаргана

2019-11-20

Ипотекийн зээлд 4905 иргэн хамрагджээ

2019-11-20

“Хуягласан хувалзууд”

2019-11-20

МАН-ын бүлгийн “ЖДҮ-гийн протокол-2”-ыг дэлгэнэ

2019-11-20

Ж.Батзандан Б.Хурц нар шүүх дээр “уулзжээ”

2019-11-19

Бүрэн эрх нь УИХ-ын гишүүний эрх үү, үүрэг үү?

2019-11-19

"Сурахад хэзээ ч оройтдоггүй"-г баталсан дайчин эрхмүүд

2019-11-18

Ирээдүйн эзэд мэргэжил сонголтын аян үргэлжилж байна

2019-11-16

"Хими" зэргийн хөтөлбөр олон улсад таван жилийн хугацаатай магадлан итгэмжлэгдлээ

2019-11-16

УИХ-ын гишүүн Д.Сумъяабазарын нэрэмжит “Сорилго шалгалт-2019” эхэллээ

2019-11-15

Нийтийн тээврийн үйлчилгээний жолооч нар шалгалт өглөө

2019-11-20

Швейцарын Холбооны Улсын аврах ажиллагааны шинжээчдийн баг ОБЕГ-т ажиллаж байна

2019-11-20

Дотоодын сургуулилтынхан бэлтгэл ажлаа хангаж байна

2019-11-20

ШУА-ийн хүрээлэнгүүдтэй хотын удирдлагууд танилцлаа

2019-11-20

Шинэ мянганы залуус яагаад ганц бие байх нь их болсон бэ?

2019-11-07

Хайрлуулах бус хайрлах нь илүү чухал

2019-11-01

Хятадууд удахгүй сүрэг жоом шиг л орж ирнэ!

2019-10-30

2019 онд ерөнхий боловсролын сургуулийн 12 хүүхэд хар тамхины хэрэгт холбогджээ

2019-10-29

Жулиан Ассанжийн хүчингийн хэргийг хэрэгсэхгүй болгожээ

2019-11-20

Huawei Mate X худалдаанд гарсан даруйдаа дуусчээ

2019-11-20

Сөүлийн бүх автобуснууд үнэгүй "Wifi"-тай болжээ

2019-11-20

Цэргийн баазын зардлыг хуваах АНУ-ын шаардлагыг Өмнөд Солонгос улс зөвшөөрсөнгүй

2019-11-20

Өвдгөнд хиймэл үе бүтэн суулгах мэс засал эмчилгээний практикт "navigation" системийг ашиглалаа

2019-11-18

Хэлээрээ эрүүл мэндээ шинжих арга

2019-11-18

ДОХ-ын халдвар авсан 281 тохиолдол бүртгэгджээ

2019-11-17

Чихний хулхи хүний биед хэрэгтэй юу

2019-11-17

Б.Наранхүүгийн адуу улсын нөөц газрыг талхалж, малчид оторлох нутаггүй болжээ

2019-11-20

Хачгийн тандалт судалгаа хийлээ

2019-11-18

Монголын нүүдлийн соёл цаг уурын дулаарлаас болж алдагдаж байна

2019-11-15

Баавгайн дайралтад өртсөн сумдад БОАЖЯ-ныхан ажиллажээ

2019-11-15

Жирэмсэн үедээ мөнгөөр тасрахгүй байх шилдэг аргууд

2019-11-16

Овьёосоор нүүрний арьсаа цайруулах арга

2019-11-15

Долоо хоногийн төгсгөлд ч эрч хүчтэй байх алтан зөвлөгөө

2019-11-15

Өвлийн гутал сонгохдоо дараах зүйлсийг анхаараарай

2019-11-15
1:06:12

"Улаан бал" нэвтрүүлэгт "Хишиг Арвин Индустриал" ХХК-ийн дэд захирал М.Тулгат оролцож иргэн Б.Болороогоос уучлал хүсэв

2019-11-20
58:15

Б.Гүнбилэг: "Уухай" хөдөлгөөн зөвхөн улс төр төдийгүй нийгмийн сэтгэлгээг ч шинэчилнэ

2019-11-19
41:27

"Цензургүй сурвалжлага" нэвтрүүлгээр Эрдэнэт үйлдвэрийн үнэнийг илчлэв

2019-11-19

Станбулын Туркууд манайд түүх, хэл соёлын түрэмгийлэл үйлдэж байна

2019-11-18

Монголд гээгдсэн боловсрол: Сэтгэлзүй

2019-11-20

Нүүдэлчин ахуй...

2019-11-19

Cэтгүүлч байгаа газар нар жаргадаггүй учир

2019-11-17

Нүглээ өөрсдөө бүтээж, буянаа сайн дураараа бузарлав

2019-11-17

Podcast news - Танин мэдэхүй (2019.11.20)

2019-11-20

CAAK PODCAST #15 Э.Халиун - Чанартай хэрэглээ бол өөрийгөө үнэлэх чадвар

2019-11-20

Podcast news - Цаг үе (2019.11.20)

2019-11-20

Podcast news - Танин мэдэхүй (2019.11.19)

2019-11-19

Монголчууд дэлхийн шилдэг боллоо

2019-11-20

Дурсамж бүхнийг бэлэглэе

2019-11-20

Дэлхийд СЭРСЭН ТАЛ

2019-11-19

Төрийн Банкны ажилтнууд эх нялхсын эмнэлэгт нэн шаардлагатай аппарат бэлэглэлээ

2019-11-19

Монгол бахархалын өдөрт зориулсан барилдаан Буянт-Ухаа спортын ордонд болно

2019-11-20

Миторюү Б.Төрболд, Хоошорюү С.Бямбасүрэнгээр даваагаа ахиулав

2019-11-20

Монголын шигшээ баг 1:0-ээр Мьянмарт хожигдлоо

2019-11-20

Хакухо тэмцээнийг тэргүүлж байна

2019-11-19

"Ли Куан Югийн гайхамшиг" - Сингапурыг авлигачдын үүрээс Азийн санхүүгийн төв болгосон түүх

2019-11-20

Зэрлэг гахайн сүрэг хар тамхины наймаачдын төлөвлөгөөг нураажээ

2019-11-20

Орон орны иргэд ахмад настнууддаа хэрхэн ханддаг вэ?

2019-11-20

“Цахиурын хөндий”-д амьдрахад хэр их зардал гардаг вэ?

2019-11-20

Байгаль эхийн "хэрцгий" төрхийг харуулсан гэрэл зургууд

2019-11-20

"Силикон Мисс" тэмцээний ялагч бүсгүй халуухан зургуудаа дэлгэлээ

2019-11-19

Кардашианы гэр бүлийнхний итгэмээргүй будаггүй зургууд

2019-11-16

Элдэв зураг (70 фото) №634

2019-11-15

Улсын Дээд Шүүхийн Ерөнхий шүүгч Ц.Зоригийг чөлөөлнө

2019-11-20

З.Лонжид: Анхдугаар Үндсэн хууль ХХ зууны гайхамшиг болохыг цаг хугацаа баталсаар байна

2019-11-20

Гэр бүлийн хүчирхийллийн талаар мэдээлээгүй иргэдэд хариуцлага тооцжээ

2019-11-19

Цэцийн дарга Д.Одбаярын хүсэлтийг хойшлуулшгүйгээр хэлэлцэх нь зүйтэй гэж санал нэгдэв

2019-11-19

“Volkswagen” автомат жолоодлоготой тээврийн хэрэгслийг хөгжүүлэх охин компани байгуулна

2019-10-29

“Seven-Eleven” худалдагчгүйгээр худалдан авалт хийх үйлчилгээг туршиж байна

2019-10-29

“Huawei” зохиогчийн эрхийн гэрчилгээ авах хүсэлт гаргасан тоогоороо тэргүүлжээ

2019-10-28

“Toyota” компани нарны эрчим хүчээр ажилладаг автомашин туршжээ

2019-10-25

Санал асуулга Бүгдийг үзэх

Владимир Путин (ОХУ)
66.2%
Ши Жиньпин (БНХАУ)
16.39%
Дональд Трамп (АНУ)
4.49%
Шинзо Абэ (Япон)
3.66%
Ким Жон Ун (БНАСАУ)
2.93%
Ангела Меркель (ХБНГУ)
2.49%
Режеп Тайип Эрдоган (Турк)
1.27%
Беньямин Нетаньяху (Израиль)
0.83%
Нарендра Моди (Энэтхэг)
0.68%
Хаан Салман (Саудын Араб)
0.49%
Тереза Мэй (Их Британи)
0.29%
Эммануэль Макрон (Франц)
0.29%

Хамгийн чанартай боловсрол олгодог их дээд сургууль аль нь вэ?

1,521

Одоогийн улстөрчдөөс хэн нь биднийг зөв зам руу удирдах вэ?

6,439

Утааг багасгахын тулд хамгийн түрүүнд юу хийх ёстой вэ?

1,422

Амьдрахад хамгийн таатай хотхон аль нь вэ?

2,340