Аварга тосонгоос аврал эрэх хэрэггүй

Аварга тосонгоос аврал эрэх хэрэггүй
Аврал эрж, Аварга тосон нуурыг зорьдог, амарч сувилуулж  өвчнөөсөө  салсан  өчнөөн хүн бий. Энэ цуваа бараг 100 жилийн өмнөөс эхэлсэн түүхтэй. Ноёд ихэс, дунд зэргийн түшмэл, харц ядуусын очдог эрэг тусдаа, нуурын усанд орох дэг журам ч  чанга  байсан гэлцдэг.  Өдгөө  Аварга тосон нуур амь тасарч ширгэхдээ тулж аврал эрэн мэлтэлзэх болсоор удаж байна.
Хэнтий аймгийн  Дэлгэрхаан сумын Хэрлэн тооно  багийн нутагт оршдог энэхүү Тосон нуур  Улаанбаатараас 230 км, Чингис хаан  хотоос 130 км-т оршдог. Эрэг дагуу нь том, жижиг  амралт сувиллын газрууд суурьшсанаар  урин дулааны цагт бум бужигнаж, түм түжигнэж  байдаг их хөлийн газар болжээ. Тэр хэрээр хөрсний бохирдол газар авч, хур бороо ихтэй жил нүхэн жорлонгууд нь халж нуур руу орохыг шахан  нөхцөл байдлыг улам хүндрүүлсэн бол нутгийн иргэдийн залхуу  санаачилгагүйнх гэх үү, аж ахуй нэгжүүдийн хариуцлагагүйнх юм уу  нуурын орчимд  хогийн сав, хаягдлын талбай, био жорлон  байгуулсан газар нэг ч алга.
 
Тосон нуурын анагаах ид шидийн  тухайд Арьсны өвчин судлалын төв, эрдэмтэн судлаач Г.Ядамсүрэн, Д.Цэвээндорж нар 1978-1980 онд   судалгаа хийх явцдаа олон жилээр архагшсан, олон дахилттай экзем, невродермит, хайрст үлд, хавтгай улаан үлхий, товруут маажуур зэрэг өвчинд шаналсан иргэдийг  эмчилж, үр дүнг нь танилцуулсан байдаг. Тухайлбал, шавар нь  л гэхэд хүний бие махбодид механик химийн дулааны нөлөө үзүүлэхээс гадна үрэвслийн эсрэг тууралтыг сорж шингээх, уусгах чанартай үйлчилгээтэй. Архаг явцтай арьсны элдэв өвчнийг Тосон нуурын ус, шавраар эмчлэх сувиллыг улирлын чанартай байсныг цаашид байнгын ашиглалттай. сувилал болгох нь үр дүнтэй хэмээн дүгнэлт гаргасан нь бий. Харин Аваргын рашаан, усны химийн найрлагыг гидрокорбонат, ионт рашааны ангид багтдаг. 
 
Тосон нуурын тухайд эрсдэлжилтийн хувьд давслаг амттай, шүлтлэг ихтэй,  усны эрдэсжилт нь 5-11 грамм/кг,  содын төрлийн нуур гэж үздэг. Аваргын нуур, Тосон нуур хоёр зэрэгцэн оршдог ч нэг нь цэнгэг, нөгөө нь содын найрлагатай  байгаа нь Аварга нуурын ёроол нь элс, тосон нуурынх шаварлаг байгаатай холбоотой бөгөөд  шаварт цахиур, магни, кальци, титан, ванади, хром, зэс, натри, циркони, кобальт, циркони  зэрэг хүний биед нэн чухал эрдэс бодисууд бараг бүгд агуулагддаг болохыг тогтоожээ.
Харамсалтай нь тэр цагаас өнөөг хүртэл  жилийн жилд Аварга Тосон нуурын  эрэгт  очиж тарвалздаг  “хүн сүрэг”-т нуурыг хамгаалах ухаан  сэтгэл дутсанаас өнөөдөр  ачит нуур захаасаа ширгэж, эргээсээ  илт эмтэрч хумигджээ.  Бас нэг аюул нь   арьсны харшил,  яр шарх, идээт үрэвсэл, ядаргаа сульдаа гэхчлэн төрөл бүрийн  өвчинд шаналсан хүмүүс аврал эрж Аварга тосонг зорьж очдог. Тэд   биендээ нуурын урд хонхорын хар, шар шаврыг  түрхэж хатаагаад, Тосон нуурын усанд  булхан угаадгаас  болж  ёроолд нь лаг шавар хуримтлагдан ширгэх аюул нүүрлэсэн бол Аварга тосон нуур  өвдсөн хүнийг анагаах  бус халдварт өвчин тараах эрсдэл бий болсон байна. Өнгөрсөн зун тэнд очиж амарсан иргэдийн хэлснээр бол Тосон нуурын усанд байдаг  олон зүйлийн жижигхэн хорхой, тэр дотор дэлхийд ховорт ордог хануур хорхой бараг байхгүй болсон гэнэ. Энэ нь нуурын ус ямар их бохирдож,   хорхой  шавьжууд хорогдож цөөрснийг илтгэнэ. Ер нь ганц Тосон нуур ч бус түүний ойр орчим дахь Бүрд, Цэнгэг зэрэг жижиг нууруудын ус аажмаар ширгэж эхэлсэн байна.
 
Ш.Баранчулууны судалгаанаас.
 
Иймд өнгөрсөн  хавраас  “Хөдөө арлын хүүхдүүд” ТББ-ын залуус   нутгаа, нуураа хамгаалах санаачилга өрнүүлжээ.“Аварга тосон нуур аврал хүлээж байна” хэмээн хол, ойрынхныг  сэрээсэн тэднийг Дэлгэрхаан сумын удирдлага, нутгийн зөвлөл, “Аварга Тосон” рашаан ус хамгаалах нийгэмлэг, “Хэрлэн тооно” утга зохиолын нэгдлийнхэн дэмжин уухайлж бодит үр дүнд хүргэх зорилго тавьжээ. Энэ үүднээс Хэрлэнгийн Хөдөө аралд 21 аймгийн яруу найрагчдын чуулган, эрдэмтэн судлаачдыг урьж  эрдэм шинжилгээний хурал хийсэн юм. Хуралд доктор Ш.Баранчулуун “гадаргын болон гүний ус ашиглан Бүрд, Тосон нуурын түвшинг дээшлүүлж тогтвортой байлгах боломж”, судлаач Ю.Пүрэв “Хөдөө арал Их Чингис хааны өвгөд дээдсийн нутаг болох нь”, Д.Төмөрбаатар “Аваргын балгасын археологийн судалгаа”, доктор Ж.Оюунбилэг “Генетик хуулийн орон нутагт үзүүлэх ач холбогдол”, доктор Д.Энхжаргал “Орон нутагт ЖДҮ хөгжүүлж, байгаль экологийг зөв ашиглах нь” гэсэн сэдвүүдээр илтгэл тавьж, хэлэлцүүлсэн нь  Хөдөө арал, Аварга тосон нуурын түүхэн үнэ цэнэ, өнөөгийн байдал, цаашид хэрхэх талаар гарц гаргалгааг эрж хайж, төсөл хөтөлбөр  хэрэгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулах  судалгаа мэдээллийн    бааз суурь болсон гэж найдна. Судлаачдын үзэж буйгаар Аварга тосон нуур, Бүрд нуурыг хамгаалах төслийг хэрэгжүүлэхэд 100 гаруй сая төгрөг хэрэгтэй. Үүнийг ажил хэрэг болгож чадах аваас зураг төслийг нь хийсэн  мэргэжлийн  инженерүүд ч бас байдаг аж. Гэтэл өнөөдөр Хөдөө арал, Аварга тосон нуурын орчим 250 гаруй аж ахуй нэгж  амралт, сувиллын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж ашиг орлого олж ирсэн атлаа  өөрсдийг нь тэжээж байгаа нуураа аврах хөрөнгийг  босгоход санаачилга гаргаж нэгдэж,  хамтарч чадахгүйд хүрсэн нь харамсалтай. Судлаад үзэхэд хэн нэгэн танихгүй эрхэм тэнд зөвшөөрөл авч дэлгүүр, ТҮЦ, амралтын газар ажиллуулдаггүй. Уугуул иргэд, ус нутгийнхан нь залхуу, сэтгэлгүй учраас  Аварга тосон нуур, Бүрд нуур захаасаа ширгэж эхэлсэн гэж зарим эрхэм хэлснийг энд  тэмдэглэхэд бас буруудахгүй байх. Эцэст нь тэмдэглэхэд саяхан л өвчин эмгэгтэй нэгний “авралын рашаан”  болж байсан Аварга тосон нуураас өдгөө аврал эрэх хэрэггүй болжээ. Ирж буцсан түмний хөлөөр бохирдон өвдөж  шаналан ширгэж байгаа нуураа харин аврах хэрэгтэй болжээ.
 
Ш.Баранчулуун /Хөдөө аж ахуйн ухааны доктор, Монгол Улсын усны зөвлөх инженер/: ТОСОН,БҮРД НУУРЫГ ХАМГААЛАХГҮЙ БОЛ  УДАХГҮЙ  ШИРГЭНЭ
 
-Та  Бүрд, Тосон нуурын түвшинг дээшлүүлж тогтвортой байлгах судалгаа хийжээ. Ямар боломж бас эрсдэл байна вэ?   
 
-2015 он болон  2019 оны  мэдээллийг харьцуулж  үзэхэд нуурын усан гадаргын талбай  жил  тутамд  1.0 мянган  хавтгай дөрвөлжин метр  хэмжээгээр багасч,  эргийн шугамын урт нь 40 гаруй метрээр богиносчээ.  Нуурын баруун хойд талын  эргийн хөрс  малын хөлийн гишгэгдлээр  сулран доош гулсалтад орох,  салхиар хийсч ирсэн сул шороо  усанд  сууж  хуримтлагдах зэргээр  нуурын ёроолыг хагшаастуулж байх магадлалтай.
 
Нуурын усны нөөцийг  одоогийн хэмжээнд  тогтвортой  хадгалахын тулд жилд ойролцоогоор 14400ч15000 м.куб,  тодруулбал  5-9 дүгээр сарын хооронд  хоногт  96ч100 м.куб  усаар тасралтгүй  сэлбэх шаардлагатай.
Усны  бохирдлыг  багасгаж,   цөөцийг нь 40-50 жилийн өмнөх  хэмжээнд буцаан  хүргэхийн тулд  сэлбэлтээр өгөх усны хэмжээг  дээр  тооцоолсноос  3-4 дахин нэмэгдүүлэхийн   тулд   Аваргын голын  усыг  ашиглаж болно.
2021 оноос ус,  цаг уур судлаачдын  сэрэмжлүүлж  байгаа  20 жилийн  турш үргэлжлэх   их хуурайшлын  давтамж  эхлэхээс өмнө  Тосон болон Бүрд нуурыг  хамгаалах,  тэдгээрийн  усны нөөцийг нь нөхөн сэргээх   бодитой  ажлуудыг хийхгүй алгуурлаж, хугацаа алдах аваас   рашаан нуур ширгэж  алга болох эрсдэлтэй байна.
 
 
Ч.Үл-Олдох
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

7
таалагдаж байна

1
таалагдахгүй байна

Холбоотой мэдээлэл Бүгдийг үзэх

Сэтгэгдэл (-)

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд манай сайт хариуцлага хүлээхгүй болно. Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү!
0/1000
  • Зочин ×
    Хариулах ({[{ cmmnt.children.length }]})
    0/1000
    • Зочин {[{ childComment.ip_address }]} ×
      {[{ childComment.text }]}
      {[{ childComment.dislike_count }]}
    • Бусад сэтгэгдэл ()
  • Бусад сэтгэгдэл ()

Дуртай төрөл

Гачуурт дахь ус хангамжийн эх үүсвэрийн хамгаалалтын бүсэд мод тарилаа

2019-10-15

Өнөөдөр бүх нийтээр мод тарих өдөр

2019-10-12

Сэлэнгэ мөрөн, Орхон голын ай савыг онцгойлон хайрлаж, хамгаалмаар байна

2019-10-11

Маргааш бүх нийтээр мод тарих өдөр

2019-10-11

Google компани "Pixel 4" утсаа танилцууллаа

2019-10-17

Монгол эрдэмтэд угаарын хий хэмжих мэдрэгч зохион бүтээжээ

2019-10-15

“Uber” компани такси үйлчилгээндээ нисдэг тэрэг ашиглаж эхэллээ

2019-10-09

Илон Маскийн "Ангарагийг эзлэх" хөлөг

2019-10-04

King Tower: Төлбөрийн шинэ боломж

2019-10-21

Хийлч Дээгийгийн “Шинэ сонголт Баярсайхан”...

2019-10-18

Амжилт, бүтээл, бахархлаар дүүрэн 29-н жил ХХБанк

2019-10-18

Голомт банкны “Зургаан буудал тооцооны төв” шинээр нээгдлээ

2019-10-17

Хятадын эдийн засгийн өсөлт 1992 оноос хойших хамгийн доод түвшинд хүрчээ

2019-10-21

БНСУ, Хятад улс анх удаа стратегийн батлан хамгаалахын хэлэлцээрийг хийнэ

2019-10-21

Алан хядах ажиллагаанд бэлтгэж байсан сэжигтнийг баривчилжээ

2019-10-21

АНУ Европоос импортлодог зарим төрлийн бараанд нэмэлт татвар тогтоолоо

2019-10-21

"Бидний амьдрал хэрхэн өөрчлөгдсөн бэ?" - Хөгжилтэй шог зургууд

2019-10-21

“Эрт-Эдүгээ-Ирээдүйн Улаанбаатар” гэрэл зургийн үзэсгэлэн нээлтээ хийлээ

2019-10-21

Улсын санд худалдан авах дүрслэх урлагийн бүтээлүүд тодорлоо

2019-10-19

Б.Эрдэнэхуяг: Франц улсад 87 дахь жилдээ зохион байгуулагдсан үзэсгэлэнд зочин орноор орж гурван бүтээн байгуулалтаараа гайхуулж чадлаа

2019-10-18

Podcast news - Цаг үе (2019.10.21)

2019-10-21

Podcast news - Танин мэдэхүй (2019.10.18)

2019-10-18

Podcast news - Цаг үе (2019.10.18)

2019-10-18

Podcast news - Цаг үе,өдрийн мэдээ (2019.10.17)

2019-10-17

Монгол эмэгтэйчүүдэд аюулгүй орнуудын 47дугаар байрт жагслаа

2019-10-21

С.Эрдэнэ: Уутаа өөрчилж, залруулахгүй юм уу. Иргэдэд буруу өгч болохгүй

2019-10-21

Гэрэл цахилгаангүй, хаягжилтгүй, найман жил амьдарч байна гэв

2019-10-21

Баянхошуу дэд төвийн 1,000 метр куб хүчин чадалтай усан сан ашиглалтад орлоо

2019-10-21

Өдөрт нэг өндөг идэх нь зүрхний өвчнөөс сэргийлдэг

2018-05-31

Дэлхийн улс орнуудын оньсого ямар байдаг вэ?

2018-05-30

Дэлгэцийн цэнхэр туяа нойргүйдэл, хорт хавдар үүсгэдэг

2018-05-30

5 сарын 27 цаг агаар: Улаанбаатарт өдөртөө 15 хэм дулаан

2018-05-27

Менингококкт халдвараас сэргийлэх зөвлөмж

2019-10-20

Ирэх оноос иргэдийг хавдрын үзлэгт хамруулна

2019-10-20

Д.Дамба-Очир: Долоон төрлийн хорт хавдрыг эрт илрүүлэх эрх зүйн орчин бүрдлээ

2019-10-20

Шинэхэн аавуудын бие болон сэтгэл зүйд гардаг өөрчлөлтүүд

2019-10-19
58:25

"Бизнес өрөг" нэвтрүүлэгт ICT Group-ийн гүйцэтгэх захирал Г.Лхамсүрэн оролцов

2019-10-21

Саарал жагсаалтын сөрөг үр дагварын талаар улс төрч болон эдийн засагчид хэлэлцэв

2019-10-21
51:25

"Бадарчийн Жаргалмаа" нэвтрүүлэгт Ерөнхийлөгчийн тамгын газрын дарга З.Энхболд оролцов

2019-10-19

ХҮНам: Ерөнхийлөгчийг УИХ-аас сонгодог болох ёстой

2019-10-16

"Сохор" /өгүүллэг/

2019-09-29

Улбар шар

2019-09-22

"Салхи хагалагч" /өгүүллэг/

2019-09-15

"Нинаг буцаасан нь" /өгүүллэг/

2019-09-01

Балетчдийн тайзны ар дахь амьдрал

2019-10-19

Хятадууд хар тамхинд хэрхэн "живж" байсныг харуулсан түүхэн зургууд

2019-10-13

Халуухан Украин бүсгүйчүүд гэрэл зурагчин Давид Дубницкийн дуранд...

2019-10-13

Монголын үзэсгэлэнт охид (100 фото) №162

2019-10-12

Эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөтэй нь батлагдсан "зөв" зуршлууд

2019-10-21

Хүний биеийн талаар ихийг өгүүлэх сонирхолтой рентген зургууд

2019-10-21

Үзэмж, ухаалаг шийдлийг хослуулсан дизайнтай бүтээлүүд

2019-10-21

Бяцхан Грейсийг хэн алсан бэ

2019-10-20

Харьцангуй хямдаар Холливүүдийн од шиг харагдах будалтын аргууд

2019-10-19

Тахианы бөөрөнхий махтай шөл хийх жор

2019-10-18

Эдгээр өгүүлбэрийг танд байнга хэлдэг хүнд итгэх хэрэггүй!

2019-10-18

Усаар дамжих гэдэсний халдвараас сэргийлэхийг зөвлөж байна

2019-10-18

Эцэггүй өсөх нь хүүхдийн сэтгэл зүйд хэрхэн нөлөөлдөг вэ?

2019-09-13

Цэцэрлэг болон сургуулийн насны хүүхдүүдтэй ээжүүдэд хандан хэлэхэд...

2019-09-12

Хүүхдээ өмөөрснөөр та хүмүүжилд нь муугаар нөлөөлнө

2019-09-11

Хурим хийхээсээ өмнө заавал асуух 11 асуулт

2019-09-08

Б.Идэр-Од: Сүүлийн 5 жил манай хоёр компани санхүүгийн хувьд тогтмол өсөлттэй явж байна

2019-10-21

Монгол банкнаас саарал жагсаалтын талаар мэдэгдэл гаргажээ

2019-10-21

Ц.Нарангэрэл: Саарал жагсаалтад орсон хамгийн том шалтгаан нь оффшор

2019-10-21

Гадагшаа шилжүүлэх мөнгөн дүнг өдөрт нэг сая төгрөгтэй тэнцэхүйц вальют байхаар тогтоожээ

2019-10-18

С.Баяр, Ч.Сайханбилэг нарт яллах дүгнэлт үйлдэн, шүүхэд шилжүүлжээ

2019-10-21

Дуучин Б.Амархүүгтийн шүүх хуралдаан 29-ны өдөр болно

2019-10-19

Өмгөөллийн тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн төслүүдийг эцэслэн баталлаа

2019-10-18

Монгол Улсын "Үндсэн хууль"-д оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг танилцуулж байна

2019-10-18

"Тэд ч гэсэн зүдэрдэг" - Зээлээс зээлийн хооронд амьдарч буй алдартнууд

2019-10-21

Жүжигчин Женнифер Энистон инстаграмыг "эвдэлсэн" нь

2019-10-18

Хятад руу нэвтрэх эрхгүй болсон алдартнууд

2019-10-16

Нэрийг нь хүн бүр мэдэх ч царай нь төдийлөн танил биш алдартнууд

2019-10-02

”Хөгширсөн хойно” хүүхэд төрүүлэх муу юу?

2019-10-21

Жорлонгоо өөрчлөхгүйгээр бид хөгжихгүй

2019-10-21

Үндэсний эв нэгдэл...

2019-10-21

Сэтгэл өөдрөг явах 13 зарчим

2019-10-18

Монгол Улсад КОКС-Химийн үйлдвэр хөгжүүлэх чиглэлээр хамтран ажиллана

2019-10-21

80 жилийн түүхэнд 1600 гаруй ордыг нээн илрүүлжээ

2019-10-21

“Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн ТУЗ-ийн хурал боллоо

2019-10-19

Гашуунсухайт боомтоор Хятад руу зорчих шинэ чиглэл нээгдлээ

2019-10-16

“Монгол тэмүүлэл” сургуулийн сурагчдын эцэг, эхчүүд жагсаал хийлээ

2019-10-21

139-р сургууль, 221-р цэцэрлэгийн цогцолборыг газын хийн халаалтанд амжилттай шилжүүллээ

2019-10-18

Сувилахуйн боловсролын чиглэлээр үйл ажиллагаа хэрэгжүүлж байгаа төслийн багийг хүлээж авч уулзав

2019-10-17

Уран зохиолын хичээл хэрэгтэй юу?

2019-10-09

Хүүхдийн шүдний өвчлөлд эцэг, эхийн арчаагүй байдал хамгийн их нөлөөлдөг

2019-10-21

Хятадын 428 хүн Монгол улсын иргэнтэй гэр бүл болж гэнэ!

2019-10-18

Ирээдүйд эцэг, эх болох Монгол залуусын үнэн төрх!

2019-10-15

Сайн дураараа битгий кесар хагалгаа хийлгэ!

2019-10-14

М.Цэнгүүн, Б.Тэлмэн, Ц.Баттулга нар мэдлэгээ дээшлүүлэв

2019-10-21

Армийн спортын наадмаас хүрэл медаль ихэрлүүлжээ

2019-10-21

Дэлхийн цэргийн наадамд монголын 82 тамирчин өрсөлдөж байна

2019-10-21

Өсвөрийн боксчин Т.Номин-Эрдэнэ Ази тивийн аварга болов

2019-10-18

Ц.Сандуй нарт холбогдох шүүх хурал маргааш болно

2019-10-21

УИХ-ын гишүүн Ж.Энхбаярын амлалтаас болж "Монгол тэмүүлэл" сургууль тойрсон маргаан дэгджээ

2019-10-21

“Саарал жагсаалт”-д оруулсан буруутныг авлигачдаас, МАНАН-гийн шүүгч, прокуроруудаас хайна

2019-10-21

Д.Оюунхорол: Дүүрэг болон нийслэлийн удирдлагад төсвийн эрх мэдлийг нь өгөх хэрэгтэй

2019-10-21

Санал асуулга Бүгдийг үзэх

Владимир Путин (ОХУ)
66.54%
Ши Жиньпин (БНХАУ)
16.06%
Дональд Трамп (АНУ)
4.66%
Шинзо Абэ (Япон)
3.48%
Ким Жон Ун (БНАСАУ)
2.92%
Ангела Меркель (ХБНГУ)
2.75%
Режеп Тайип Эрдоган (Турк)
1.18%
Беньямин Нетаньяху (Израиль)
0.84%
Нарендра Моди (Энэтхэг)
0.67%
Хаан Салман (Саудын Араб)
0.39%
Эммануэль Макрон (Франц)
0.28%
Тереза Мэй (Их Британи)
0.22%

Хамгийн чанартай боловсрол олгодог их дээд сургууль аль нь вэ?

1,491

Одоогийн улстөрчдөөс хэн нь биднийг зөв зам руу удирдах вэ?

6,334

Утааг багасгахын тулд хамгийн түрүүнд юу хийх ёстой вэ?

1,392

Амьдрахад хамгийн таатай хотхон аль нь вэ?

2,313