Аваргын ерөөлтэй айл

2019-07-10, 09:24 Cпорт 428 0
Аваргын ерөөлтэй айл
Цэвээний Гэлэгжамц гуайг “Танайд өнжье” буландаа онцоллоо. Монголчууд түүнийг “Буур” хэмээх Н.Жамъян аваргын хүргэн, “Алдар” спорт хорооны дарга, дархан аварга, хурандаа Г.Өсөхбаярын аав гэдгээр нь андахгүй. Түүнтэй ярилцахад сурвалжлагч надад нэгэн зүйл дотно сайхан санагдсан нь тэрээр хадам аавынхаа үйл хэрэг, алдар сууг мөнхжүүлэхийн төлөө ном бичих, музей байгуулах, тэмдэглэлт ойг нь зохион байгуулах гээд чамгүй их үйл бүтээсэн явдал байв. 
 
Ц.Гэлэгжамц гуайнх Монгол бөхийн өргөөний ойролцоох байранд амьдардаг юм байна. Гэрээр нь дүүрэн далай аварга Н.Жамъян болон дархан аварга, хурандаа Г.Өсөхбаярын зурагтай том хивс өлгөөстэй. Аваргуудын зодог шуудаг, цол, тэмдгийнх нь гэрчилгээ, цом, өргөмжлөл гээд үндэсний бөхтэй холбоотой зүйл бүхэн дэлгээтэйг харахад үнэхээр л аваргын ерөөлтэй айл гэдэг нь андашгүй.
 
Тэрээр “Армийн сонины сурвалжлагч гэхээр нь ярилцлагад тань дуртайяа зөвшөөрлөө. Наадам хаяанд ирээд өдөр тутмын сониныхон залгаад салахгүй юм. Тэднийг алгасаад та бүхэнтэй ярилцаж байгаа юм шүү. Цэрэг, арми бол миний дотно газар. Аав минь дайны улаан шугам дээр явсан, өдгөө хүүгээ алба хааж байгаа болоод ч тэр үү цэрэг харахаар хайр хүрдэг” гэж байна. 
 
Ц.Гэлэгжамц гуай Ардын хувьсгалын 98 жилийн ойнуудаас 60 гаруй жилд нь тасралтгүй наадам дагаж. Бүр 1958-1959 онд нэг нутгийн, нэг үеийн нөхөр болох улсын арслан Ж.Чойжилсүрэнг төрийн наадамд амжилт үзүүлэхээс нь үндэсний бөхийн хорхойтон болсон гэнэ. Хожмоо хоёр хүүгээ барилдаж эхэлсэн 1994 оноос наадмын зүлэг ногоон дэвжээнээс салаагүй, хөвгүүдийнхээ дэргэд яваа. 
 
Тэрээр цэрэг, армитай хоёр жимээр холбогддог гэнэ. Нэг нь аав Цэвээн нь дайны үеийн цэрэг. Хүү Г.Өсөхбаяр нь 20-хон настайгаа эхлэн “Алдар” спорт хороотой ажил, амьдралаа холбосон учраас өөрийгөө армийн халагдашгүй мөнхийн цэрэг нь гэлээ. Түүний аав Цэвээн 1940-1945 онд хоёр дүүтэйгээ хамт Аугаа их Эх орны дайны галын шугам дээр эх орныхоо төлөө байлдаж явсан дайчин эр байж. Анх цэрэгт татагдсан түүх нь их сонин. Ванданжав, Хайдав гэж төрсөн хоёр дүүгээ цэрэгт мордуулахаар морьтой давхиад ирж л дээ. Тэгсэн цэрэг татлагын дарга “Тэнд нэг сайхан бие хаатай омголон эр морьтой давхиад байна. Тэрийг аваад яв” гэж цэрэгтээ үүрэгдэж. Өнөөх нь ч ирээд “Таныг цэрэгт авч явна аа” гээд цэргээс мултардаг жилдээ буюу 27 настай байхад нь ачаад явсан гэнэ. Аав минь хожмоо цэргээс ирээд “Явсан нь ч болж дээ. Эх орныхоо газар шороог бүтэн аварч үлдэхийн төлөө хэн ч гэсэн буу үүрээд байлдах ёстой. Хоёр дүүдээ ч түшигтэй байлаа” гээд нутаг усныхандаа хуучилж байсныг бүүр түүрхэн санадаг гэлээ. Тэр үед Гэлэгжамц гуай 10 настай байж. Нэг айлын гурван хүүхэд дайнд мордоход ард нь үлдсэн хүмүүсийн сэтгэл санаа тун ч хэцүү байдгийг бие сэтгэлээрээ мэдэрсэн тэрээр энхийн цагт хүүгээ цэрэгт өгсөн нь бас нэгэн хувь тохиол хэмээн бэлгэшээж явдаг нь ярианаас илт. 
 
1993 онд БХЯ-ны сайд, дэслэгч генерал Ш.Жадамба Ц.Гэлэгжамц гуайг өрөөндөө дуудаж гэнэ. “За, Гэлэг ээ. Танай хүү Г.Өсөхбаярыг “Алдар”-т авъя. Чөлөөт бөхийн шигшээ багийн тамирчин байх аа. Сайн барилдмаар хүү байна” гээд тушаал гарган “Алдар” спорт хорооны тамирчнаар авсан гэнэ. Тэр үед Г.Өсөхбаяр 20 настай, улсын баяр наадамд амжилт гаргаж эхлээгүй он цаг байж. БХЯ, ЗХЖШ-ын удирдлагууд үндэсний бөхөд элэгтэй хүмүүс байхын зэрэгцээ цэргээс улсын аваргууд төрдөг учраас бэлгэдлээ бодсон ч, дэг журам, сахилга баттай хүн болдгийн хувьд ч дуртайяа зөвшөөрчээ. Дархан аварга Б.Түвдэндорж, Д.Дамдин, Ш.Батсуурь, даян аварга Ц.Чимэд-Очир гээд суу билигт цуутай бөхчүүд цэрэг, армиас төрсөн байдаг. Тэгээд ч Г.Өсөхбаяраас өмнөх аваргууд голдуу цэргээс тодорсон байдгийг Ц.Гэлэгжамц гуай яриандаа онцолж байсан юм. 
 
 
“Ингэхэд Ц.Гэлэгжамц гуай танаас хадам аав, хүү хоёрынх нь тухай л асуухаас биш таны талаар сайн мэддэггүй. Залуудаа барилдаж байв уу. Таны удамд бөх бий юу” гэхэд “Миний удамд бөх байдаггүй шахуу. Судлаад үзэхээр байдаг ч юм шиг. Гэвч бодитой юм ярих гэхээр өрөөсгөл болно” гэж байна. Тэрээр Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сумын нутагт төрж өссөн бөгөөд Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг эдийн засагч, нягтлан бодогч мэргэжлээр төгсөж, Хүнс, хөдөө аж ахуйн яам, Архангай аймаг болон тус аймгийн Цахир, Чулуут, Тариат, Батцэнгэл сумдад насаараа нягтлан бодогч хийжээ. Түүний гэргий, даян аваргын охин, дархан аваргын ээж Ж.Насантогтох өөрийнх нь томилогдсон аймаг, сум бүрт мөн л насаараа номын санч хийсэн буурал. Тэд тэтгэвэртээ гарснаас хойш хөдөө мал маллаж амьдарсан бөгөөд саяхнаас хотод суурьших болсон гэнэ. Гэхдээ зуны улиралд ач, зээ нартайгаа нутагтаа очиж зуншдаг гэж байна. 
Ц.Гэлэгжамц гуайнх таван охин, хоёр хүүтэй. Хоёр том охин нь багш, удаах хоёр нь өөрийнх мэргэжлийг өвлөж ОХУ-д эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн бол бага охин нь Анагаахын их сургуульд суралцаж байгаад 1986 онд автын ослоор бурхан болсон гэнэ. Бага охиныхоо тухай ярихдаа түүний нүдний аягаар нулимс мэлмэрч гарах нь ярилцахад хүнд сэдэв байлаа. Хоёр хүүгийнх хувьд үлгэр домог шиг хууч яриа ихтэй бөгөөд энэ талаар доор өгүүлэх учраас түр азная. 
 
Нийтлэлийн эзэн маань өдгөө 40 гаруй ач, зээ, зээнцэртэй. Тэднээс амжилттай яваа нь олон. Хүү Г.Өсөхбаярын том хүү Ө.Дэмиджамц өдгөө Японы дээд сургуулийн оюутан бөгөөд сумо бөхөөр барилдахаар бэлтгэгдэж байгаа бол дунд хүү Ө.Пэрэнлэйжамц сагсан бөмбөгөөр амжилттай яваад өвөө нь тун чиг баяртай байгаа нь андашгүй. Өвөө, эмээ хоёр нь түүний үнэнч шүтэн бишрэгчид. Тоглолт эхэллээ, суудал дээрээ тогтож сууж чаддаггүй гэсэн. Харин улсын харцага Г.Батбаярын хүү Б.Анхбаяр мэргэжлийн сумод мөн л амжилттай барилдаж байгаа хөдөлмөрч хүү байдаг гэнэ. Доод зиндаанаас дээшилсээр өдгөө сандамэ буюу дунд зиндаанд барилдаж байгаа ач хүүгээ аварга болно доо хэмээн битүүхэндээ итгэж явдгаа ч хуучилж байсан юм. Манай хүүхдүүд ер нь цөөхүүлээ талдаа. Хамгийн олон хүүхэдтэй нь Г.Өсөхбаярынх. Дөрвөн хүүхэдтэй. Бусад нь хоёр, гурав гээд цөөхөн юм. Би эхээс дөрвүүлээ. Өдгөө дөрвүүлээ энх тунх байна. Аав маань эхээс 11, ээж есүүлээ. Зөвхөн аавын тал гэхэд 1460 болж байна лээ. Уг нь олон байвал жаргал, зовлонгийн үед дэмтэй л байдаг юм хэмээн хуучлах зуур түүний гэргий Ж.Насантогтох гуай гаднаас орж ирлээ. Тэрээр том охиныдоо оччихоод ирж. “Зочинтой байгаа юм уу. Эгч нь одоохон хоол, цай хийгээд өгье” гэсээр гал тогооныхоо өрөөнд оров. 
Энд нэгэн зүйл онцлог санагдсан нь Ж.Насантогтох гуайгаас биечлэн асууж ярилцахгүй л бол барагтаа хөгшнийхөө ярианд оролцохгүй, толгой дохин инээмсэглэн суух нь аргагүй л аваргын охин, аваргын ээж юм. Монгол эр хүнийг дээдлэн хүндэтгэх ёс энэ айлд жинхэнэ утгаараа байна. 
 
Манай хөгшин асар их буянтай хүн. Даян аваргын өвөр дээр өсөж, дархан аваргыг өвөр дээрээ өсгөсөн хувь заяатай эмэгтэй. Энэ хэдэн хүүхдүүдийг манай хөгшин л өдий дайтай болгосон. Хүмүүс эхнэрийг айл гэрийн нэг багана гэж ярьдаг. Би бол нэг багана нь биш, ноён нуруу нь гэж хэлнэ. Нөхөр нь ноён нуруу шүү дээ гэж хэлэх хүн олон байгаа байх. Амьдрал дээр эхнэр сайн байвал тэр айл өнгөтэй өөдтэй, эр нөхөр нь амжилттай, үр хүүхэд нь зөв хүмүүжилтэй, сайн сайхан амьдардаг юм гэлээ.
Ж.Насантогтох гуайг хоол, цай хийх зуур нь төсөрхөн хөөрөлдөв. Би 1940 оны зуны дунд сард аавыгаа наадамд явсан эзгүй байхад төрсөн юм гэнэ лээ. Эгч Маруш ээжийн эгчид өргөгдөж, би гэдэг хүн ганцаараа өсөж. Эрх танхи гэж жигтэйхэн. Миний ээж нутаг усандаа үйлэнд уран, зан ааш сайхан эмэгтэй байсан. Аав минь энэ тэндхийн наадамд яваад ирэхдээ чихэр боов, гутал, хувцас авчирч өгдөг учраас “Аав хэзээ, ямар наадамд явж барилдах вэ” гээд мөн ч их шалгаадаг охин байж билээ. Нэг удаа аав түлээнд явах болов. Би ч хормойноос нь зүүгдээд дагадгаараа дагав. Аав үхэр тэргээр дүүрэн гишүү түүж дүүргээд, урд нь намайг суулгачихлаа. Өөрөө морио унаж, үхрээ хөтлөв. Тэр үед Хойд тэрхийн гол үертэй байж таарч, би голын дунд тэрэгтэйгээ ганцаар хоцордог юм байна. Тэрэгний уяа тасарч, үхэр нь хаяад явчихгүй юу. Тэгсэн аав морь, үхэр хоёроо голын захад орхиод эргэж ирээд нөгөө тэргийг чинь ямар ч түүртсэн шинжгүй чирээд гаргаж байсан юм даг. Тэр үедээ зургаан настай байсан болохоор төдийлөн юм бодоогүй. Хожим бодох нь ээ, бяр тэнхээтэй бөх байсны баримт юм даа хэмээн хуучлав. Тэрээр аваргын охин, аваргын ээж болж төрсөн их хувь заяандаа үргэлж талархаж явдаг. Аавын минь үйл хэрэг, алдар гавьяаг мөнхжүүлэх ажлыг миний хөгшин насаараа хийж яваа. Охиноос нь илүү тэр хүний алдар сууг түгээхийн төлөө оюунаа чилээж яваад нь энэ насаараа талархаад баршгүй гэж Ж.Насантогтох гуай бахархал дүүрэн инээмсэглэв. Үнэхээр ч Ц.Гэлэгжамц гуай “Даян аварга Н.Жамъян гэдэг бол Халхын домогт бөх” байсан талаар нь хүүхдүүдийнхээ хамт олон бүтээлч ажил хийсний нэг нь “Буур аварга” хэмээх ном байлаа. Энэ жил Н.Жамъян аваргын мэндэлсний 120 жилийн ой тохиож байгаа бөгөөд үүнд бэлэг болгож дөрөв дэх цуврал номоо саяхан хэвлүүлжээ. 
 
“Даян аварга Н.Жамъянг “Буур” хэмээн алдаршуулсны утга учир юу бол. Та аваргын охинтой хэрхэн танилцаж байв” гэхэд Ц.Гэлэгжамц гуай бүхэл бүтэн домог түүх мэт зүйл ярьж өгөв. Ардын хувьсгалын 98 жилийн түүхийн хугацаанд үндэсний бөхийн барилдааны амжилтаараа Монгол Улсад 25 аварга төрснөөс хоёр удаа түрүүлсэн анхны даян аварга нь Н.Жамъян. Тэрээр Архангай аймгийн Цахим сумын “Тарант” гэдэг уудам цэлгэр үзэсгэлэн төгөлдөр нутагт 1899 оны өвлийн эхэн сард ард Нацагийн гуравдугаар хүү болон мэндэлжээ. Аваргын аав Нацаг нутаг хошуундаа “Нацаг заан” гэж хүндлэгдсэн, тухайн үеийн алдартай бөх, ээж нь үе дамжсан бөхийн удамтай учраас тэднийд бөх л төрөх ёстой байж. Тэр нь даян аварга Н.Жамъян, түүний зээ хүү дархан аварга Г.Өсөхбаяр, улсын харцага Г.Батбаяр нар юм.
 
Буур аварга 10 гаруй насандаа тухайн үеийн нийгмийн байдлаас үүдэж хүрээнд лам болохоор шавилан суусан байхад нь “Босоо” гэж алдаршсан жаахан Дамбий аварга түүнийг анх олж харсан гэнэ. Дамбий аварга “Бөх болох хүүхэд байна. Энд суух хэрэг байхгүй” гээд хийдээс нь оргуулах шахам авч яваад бөхийн эрдэм зааж өгсөн түүхтэй. Хожмоо домогт их аварга хүргэндээ “Намайг бөх болгосон Дамбий аваргад хэдэн үеэрээ талархаж явах учиртай” гэж захиж байжээ. Түүний “Буур” хэмээн алдаршсаны тухайд гэвэл домогт өвгөн аварга бага залуудаа буюу дөнгөж 10 гаруйхан настайгаасаа нутгийн ах нартай хамт жинд явж эхэлжээ. Тухайн үед БНХАУ-ын Альша хэмээх хотод цагаан идээ, арьс шир, үс ноос ачиж очоод арилждаг цаг үе байж л дээ. Нутгаасаа 20-уулаа явсаар хил ч давжээ. Гэтэл нэг ачаатай тэмээ нь жижиг модон гүүр рүү цөмрөөд ойччихож гэнэ. Цуг явсан ах нар нь ачааг буулгаж байгаад тэмээг өргөе гэхэд нь “Би ачаатай нь хамт өргөөд өгье” гэж ирээдүйн аварга Н.Жамъянг хэлэхэд өнөө хэд нь тоглоом шоглоом болгоод байхаар нь гүйж очоод өргөсөн байна. Тэмээ нь ч яах ийхийн зуургүй босоод ирж.
 
Үүнийг харсан жинчид “Буур өргөдөг энэ бяртай хүүг буур гэж нэрлэе” гэж шуугилдаж, нутаг олондоо аварга болохоосоо ч өмнө ийм нэр, цолтой болсон түүхтэй ажээ. Н.Жамъян аварга 1925 оны Үндэсний их баяр наадамд буюу 26 насандаа улсын начин, заан цолыг алгасаж улсын арслан цол, дараа нь алгасалгүй хоёр удаа түрүүлж даян аварга цол хүртсэн. 47 насандаа хүртэл улсад тав давж, шөвгөрч байсан харьшгүй хүчтэй бөх байсан. Улсын баяр наадамд гарах бүртээ уйлж байгаа харагддаг сан. Их л уяхан хүн байсан гэж Гэлэгээ гуай хуучиллаа. Аваргын охинтой танилцсан түүхийн хувьд тэрээр 1959 онд Их тамир суманд ерөнхий нягтлан бодогч байх үед нутаг усанд нь “Буур” хэмээх Н.Жамъян аваргынх нүүж ирсэн тухай нутгийнхан ярьцгааж гэнэ. Манай аав Цэвээн ч бөхөд хорхойтойгоос гадна морь цоллодог нэгэн байлаа. Аав минь яаж танилцсан юм бүү мэд нэг өдөр нээх өндөр хүнтэй орж ирсэн нь Н.Жамъян аварга байсан.
 
Домогт их аварга надад “Миний хүү шатар тоглодог уу. Манайд очиж тоглож байгаарай” гэснээр нь тэднийхээр орж гарсаар охинтой нь дотносож гэр бүл болсон юм. Манай хадам аав бөх хүнийг хайрлаж хүндэтгэдэг, унасандаа хорсдоггүй, давсандаа омойтдоггүй жинхэнэ бөх байсан сан. Ид барилдаж байхдаа хүртэл “Би босоо Самданд ойчиж билээ, гулзгай Дамчаад хоёр жил дараалан унасан даа” гэж ярихаас биш ингэж давсан, тэгж түрүүлсэн гэж ярих тун дургүй, дэндүү ч гэмээр даруухан. Энэ эрхэм зан чанарыг нь Г.Өсөхбаяр, Г.Батбаяр болон барилдах сонирхолтой ач, зээ нартаа хэлж, өвөөгийнхөө алдар сууг нь үргэлж өөд нь өргөж яваарай гэж захидаг даа гэлээ. 
 
 
Ц.Гэлэгжамц гуайн бас нэгэн хуучийг сийрүүлэхэд тэднийх хадам аавынхтайгаа олон жил айлсаж байгаад 1973 оны 10 дугаар сард Архангай аймгийн Тариат сумаас Батцэнгэл сум руу ажлын шаардлагаар нүүх болж. Тэр үед Ж.Насантогтох тулгар биетэй байсан гэнэ. Таван охинтой, хүү төрөөгүй үе байж л дээ. Тэр үед буур аварга “Танайх Вандан аваргын нутаг руу очих нь. Тэнд очихоор танайд хүү төрөх байх аа. Сайн хүү төрнө дөө” гэж бэлгэшээж хэлсэн ерөөл нь биелж, хоёр сарын дараа хүү төрсөн нь Г.Өсөхбаяр байв. Дараа жил нь домогт аварга зээ хүүгээ харна гээд мал ахуйгаа туугаад Батцэнгэл сум руу хөл хөөрцөг болоод нүүж ирсэн нь өчигдөр л мэт санагдаж байна гээд нулимсаа арчих нь сурвалжлагч надад гүн сэтгэгдэл үлдээснийг нуух юун. 
 
Би домогт их аваргыг хадам аав гэж боддоггүй. Өөрийнхөө төрсөн эцэг шигээ хайрлаж, хүндэтгэж ирсэн. Надад ч сайн байсан сан. Ажлаа тараад ирэхээр мод хөрөөдөөд сууж байна, дандаа. “Аав та амарч бай л даа” гээд очихоор хөрөөгөө нуугаад өгөхгүй. Хөөрхий минь, намайг өдөржин ажилласан, ядарсан гээд амьхандаа ажил хөнгөвчилж байгаа нь тэр. Аав маань бурхан болтлоо зүгээр суугаагүй. Ажилсаг гэж жигтэйхэн. Ямар нэгэн юм хийж байж л санаа амарна. Хожмоо бурхан болоход нь аавынхаа мөрийг түшиж, төрсөн буурийнх нь шороогоор хучиж хөдөөлүүлсэн гэлээ. 
 
“Г.Өсөхбаяр аваргыг барилдана гэдгийг нь өвөө нь мэдэрч байв уу” хэмээн асуухад “Өвөөгөө байхад Г.Өсөхбаяр дөнгөж зургаа, Г.Батбаяр хоёр настай байсан. Дархан аварга Ж.Мөнхбат агсан аавтай ихэд ойр дотно, ирж зөвлөгөө, заавар авч, хаа нэг шатар нүүдэг байсан л даа. Энэ үед түүнд “Миний зээ хүүг бөх болоод гараад ирвэл дэмжээрэй. Бөх болмоор харагдаад байгаа юм” гэж захиж байсан гэнэ лээ. Энэ тухайгаа Ж.Мөнхбат аварга ном зохиолдоо ч бичсэн байдаг” гэлээ. 
 
Гэлэгээ гуайн энэ яриан дээр шигтгэхэд Ж.Мөнхбат аварга өвгөн аваргад хэлснээ биелүүлж, 1995 оны Үндэсний их баяр наадмаар улсын цолгүй залуу бөх Г.Өсөхбаярыг тавын даваанд амлан тахимаа өгч, начны цолны босго алхуулсан түүхтэй. Тэр жилдээ Г.Өсөхбаяр начныг алгасаж заан болж байсныг бөх сонирхогч сурвалжлагч би бээр мэдэх юм.
 
Энэ үед Ц.Гэлэгжамц гуай авдраасаа нэгэн захидал авчирч үзүүлсэн нь Архангай аймгийн Чулуут сумын дунд сургуулийн 8А ангийн сурагч Г.Өсөхбаярын захидал байв. 1988 онд “Спортын мэдээ” сонинд “Та бүхний амрыг эрье. Танай сонины “Монгол бөх” буланд даян аварга Н.Жамъян буюу өвөөгийнхөө тухай бичиж явууллаа. Миний өвөөгийн тухай нийтлэлийг сониндоо нийтэлж болох уу. Надад хариу ирүүлэхийг хүсье. Хүндэтгэн ёсолсон даян аварга Н.Жамъяны зээ хүү Г.Өсөхбаяр” гэжээ. Сониныхон ч сурагч хүүгийн хүсэлтийг уриалгахан хүлээн авч, өвөөгийнхөө тухай бичсэн дурсамжийг нь сониндоо хэвлэж байсны нотолгоо болгон, сонины шарласан хайчилбарыг Гэлэгээ гуай нандигнан хадгалсан нь энэ ажээ. 
 
“Хөвгүүдээ бөх болгох замыг хэзээнээс засаж эхэлсэн бэ” гэсэн асуултад тэрээр ийн ярилаа. Би 1994 онд тэтгэвэрт гарчихаад Батцэнгэл сумандаа хөгшинтэйгөө хамт хөдөө мал маллаж байлаа. Тэр үед телевизор гэж байсангүй. Нэг өдөр малын захад радио чагнаад сууж байтал “Бүх цэргийн наадамд Доржсамбуу түрүүлж цэргийн арслан, залуу бөх Өсөхбаяр үзүүрлэж цэргийн заан боллоо” гэж байна шүү. Баярласан гэж жигтэйхэн. Цэргийн наадамд сайн барилдсан хүү минь улсын наадамд сайн барилдах байх гэж хотод ирэхэд манай хүн дөрөв даваад унасан. Анх удаа барилдаж байгаа гэхэд чамлахааргүй амжилт. Тэр жил Архангай аймагт учиргүй их бороо орж, аймгийн наадам улсын наадмын дараа болж таардаг юм байна. Тэгэхээр нь хүүгээ дагуулаад очлоо доо. Аймаг үүсэн байгуулагдсаны 70 жилийн ойдоо хүү минь амжилттай сайн барилдсан.
 
Гэхдээ тэрнээс өмнө 1993 онд өвөөгийнхөө нэрэмжит барилдаанд түрүүлж, үндэсний бөхийн гараагаа эхэлсэнд өвгөн би бээр өдгөө ч бэлгэшээж явдаг гэлээ. 1995 онд Өсөхөөг улсын заан болдог жил нь хөгшин бид хоёрыг аймгийн ЗДТГ-ын Цэргийн штабаас хот руу хүргэж өгсөн. Бөх гэхээр тийм л хүндэтгэлтэй сайхан хандаж иржээ. Улсын заан болсных нь дараахан БХЯ-ны сайд дэслэгч генерал Ш.Жадамба хүү бид хоёрыг хүлээж аваад “Гэлэг ээ, хоёулаа зөв сонголт хийсэн байгаа биз” гэж билээ. Тэнд эгнэн зогссон офицер, генералууд цөмөөрөө алга ташаад л. Хүүгээрээ бахархах сэтгэл тэгэхэд оргилж байсан даа. Тэгээд удалгүй Ш.Жадамба сайд өөрийн биеэр хөгшин, хүү бид гурвыг суманд маань хүргэж өгсөн. Г.Дэмид жанжны 95 жилийн ойд оролцох замаараа биднийг суулгаад авч явсныг нь хэзээ ч мартдаггүй гэсэн юм.
 
Тэрээр бөхийн барилдаан бүрт аймгаас Архангай, спорт хорооноос “Алдар”-ын бөхчүүдийг дэмждэг бөгөөд монгол бөх, цэрэг, армид орсон хүн зөв хүмүүжилтэй болж төлөвшдөг. Эр хүний хувьд энэ хоёрын аль нэгээр заавал дамжих ёстой гэж байв. Түүнээс энэ наадмын түрүү бөх хэн бол гэхэд “Хэлэхгүй” гэж эрс татгалзав. Хэлэхээр таамаг зөрж, будилдаг учраас таамгаа өөртөө үлдээх нь зөв гэж байна. Ярилцлагын төгсгөлд даян аварга Н.Жамъяны гэр музейд зочлов. Гэлэгээ гуайн гэрийн доод давхарт байрладаг энэхүү музейд их аваргуудын өмсгөл, өргөмжлөл, медаль, ном бүтээл, зураг хөрөг гээд үнэ цэнтэй олон үзмэрүүд байна. Тэрээр “Монгол бөх гэдэг Монголын ард түмний зуун зуунд хадгалж ирсэн аугаа их өв соёлын дархлаа. Бөх гэдэг дандаа давахын нэр биш шүү” гээд БХЯ, ЗХЖШ, “Алдар” спорт хорооны удирдлага, бие бүрэлдэхүүн болон бүх цэрэг дайчдадаа Үндэсний их баяр наадамдаа сайхан наадаарай гэж уламжлуулав.
 
Тийм ээ, бөхөө дээдэлдэг ард түмний хүндлэл, бахархал дунд амьдарсан, амьдарч байгаа их аваргуудын тухай өгүүлэхэд ийм буюу.
 
 
Дэслэгч Д.БОЛОРМАА
Эх сурвалж: "Соёмбо" сонин

2
таалагдаж байна

0
таалагдахгүй байна

Холбоотой мэдээлэл Бүгдийг үзэх

Сэтгэгдэл (-)

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд манай сайт хариуцлага хүлээхгүй болно. Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү!
0/1000
  • Зочин ×
    Хариулах ({[{ cmmnt.children.length }]})
    0/1000
    • Зочин {[{ childComment.ip_address }]} ×
      {[{ childComment.text }]}
      {[{ childComment.dislike_count }]}
    • Бусад сэтгэгдэл ()
  • Бусад сэтгэгдэл ()

Дуртай төрөл

Таны нүдэнд шинэ ертөнцийг нээх гайхалтай томруулсан зургууд

2019-07-22

Мэргэжлийн гэрэл зурагчид биднийг хэрхэн хуурдаг вэ?

2019-07-20

100 жилийн өмнөх гоо үзэсгэлэн

2019-07-19

Эрхүү мужид болсон үерийн гамшгийн дараах дүр зураг

2019-07-18

ЖДҮХСангаас зээл олгох төслүүд шалгарлаа

2019-07-20

Сангийн сайд Ч.Хүрэлбаатар хоёр талын уулзалт хийв

2019-07-19

Малыг амьдаар нь экспортлох ашиг нүүрсний араас жагсана

2019-07-18

Төгрөгийн эсрэг ам.доллар, рублийн ханш суларч, юанийнх чангарав

2019-07-18

Даншиг наадамд түрүүлсэн бөхөд 10 сая төгрөг олгоно

2019-07-23

Усанд сэлэлтийн ДАШТ-д Монголын дөрвөн тамирчин оролцож байна

2019-07-21

Унаач хүү нэг өрөө байраар шагнууллаа

2019-07-21

Какүрюү М.Ананд Хакүхог давбал башёд түрүүлнэ

2019-07-21

МИАТ компани албан ёсны инстаграм хаягтай болжээ

2019-07-22

"Ариг" банкны ээлжит харилцагчийн өргөө шинээр үүдээ нээлээ

2019-07-22

Бизнесээ удирдах ур чадвар олгох сургалтад урьж байна

2019-07-17

Дэлхийн залуустай хөл нийлүүлэн алхъя

2019-07-16

Лусын дагинын үлгэрийг бодит болгосон амьтан

2019-07-23

Гэр доторх хумхийн тоос бидэнд хэрхэн нөлөөлдөг вэ?

2019-07-22

Алдартай сэтгүүлүүдийн анхны дугаар ямар байсан бэ?

2019-07-22

Жуулчдын урмыг хэзээ ч хугалдаггүй дэлхийн 10 хот

2019-07-22

Шинэ хичээлийн жилд сурагчид сурах бичгээ түрээслэн ашиглах боломжтой

2019-07-23

МУИС сургалтын төлбөрөө нэмэхгүй

2019-07-23

Цэцэрлэгийн цахим бүртгэл өнөөдрөөс эхэллээ

2019-07-22

Эрдэмтдийн баталсан хүүхдийн оюун ухааныг хөгжүүлэх 10 арга

2019-07-22

Гайхалтай дур тавилтыг мэдрэх 7 арга

2019-07-22

Биеийн хэлбэртээ тохируулан хэрхэн зөв дасгалыг хийх вэ?

2019-07-22

Эр хүнийг хайрлахгүй юм бол эвдэж битгий араатан болго!

2019-07-22

Мөөг, жимс түүхдээ анхаарах зүйлс

2019-07-22

Ганц бие байх нь таргалалтаас ч илүү эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөтэйг тогтоожээ

2019-07-23

Хорт хавдар нь өвчин биш, энэ бол бизнес юм!

2019-07-22

Буцалсан ус хортой юу?

2019-07-22

Зарим аймагт эх барих, эмэгтэйчүүдийн тасагт яаралтай тусламжийн сургалтын танхим нээжээ

2019-07-20

Б.Хурц нарын шүүх хурал наймдугаар сарын 12-ныг хүртэл хойшиллоо

2019-07-23

Мансууруулах төрлийн ургамал тээвэрлэж явсныг илрүүлжээ

2019-07-23

Тагнуулын ерөнхий газрын дарга асан Б.Хурцын шүүх хурал эхэллээ

2019-07-23

МАХН болон УИХ-д суудалгүй намууд Үндсэн Хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг дэмжиж эхэлжээ

2019-07-23

Япончуудыг уйлахад сургаж байна

2019-07-23

Европын холбооны комисс анх удаа эмэгтэй ерөнхийлөгчтэй боллоо

2019-07-18

БНСУ: Гадаад иргэдийн эрүүл мэндийн даатгалыг албадан төлүүлнэ

2019-07-17

Балбад үерийн улмаас амиа алдсан хүний тоо нэмэгджээ

2019-07-16

Оюутолгой дахь “Рио тинто”-гийн зовинол

2019-07-19

Хувьцааны ханшны уналт нь Монголын талтай ямар ч хамаагүй, цэвэр "Рио Тинто"-гийн буруу

2019-07-18

Монголд дохио өгсөн Рио Тинтогийн мэдэгдэл

2019-07-16

Хууль бусаар ашигт малтмал олборлож байсныг илрүүлжээ

2019-07-16

С.Баяр бол сайн менежер, аугаа стратегич

2019-07-23

Экей баатар...

2019-07-22

Усыг нь уувал...

2019-07-18

Цайны замаар…

2019-07-16

Гоё биетэй байх нь чухал биш, биеэ гоё авч явах нь чухал...

2019-07-23

Жагаа ах хуримын талаар ингэж ярив...

2019-07-22

Жинхэнэ эр хүнд байх ёстой зан чанар

2019-07-20

“Хурган” дарга нар хамгийн их стресстүүлж байна

2019-07-19

Минималист хэв маяг нь хамгийн стрессгүй орчинг бүрдүүлдэг

2019-07-23

Д. Эрдэнэ-Очир олон улсын дуурийн дуулаачдын тэмцээнд гуравдугаар байранд оржээ

2019-07-21

"Боржигин" биет бус өвийн их наадам болно

2019-07-21

Таны Англи хэлийг гайхалтайгаар сайжруулах шилдэг 17 кино

2019-07-19

Япончуудад зочид буудал хэрэггүй болжээ

2019-07-10

Гүйлтэд нь санаа зоволгүйгээр худалдаж авч болох 12 машин

2019-06-28

"Фургон" машин анх удаа шинэчлэгдэхээр болжээ

2019-06-20

"Приус" машиныг 4 хүний тохилог сууц болгон хувиргах бүтээгдэхүүнийг танилцуулжээ

2019-06-18

"Сүнс" /богино өгүүллэг/

2019-07-21

Мэлмий (өгүүллэг)

2019-07-14

Бөхийн эхнэрийн зовлон (өгүүллэг)

2019-06-30

Илүү гэр /өгүүллэг/

2019-06-16

Болзошгүй үер, усны аюулаас сэрэмжтэй байхыг анхааруулж байна

2019-07-23

Г.Бүрэнбаатар: Манай оронд ургадаг бүх мөөгөнд монгол нэр өгнө

2019-07-23

Г.Бүрэнбаатар: Манай оронд ургадаг бүх мөөгөнд монгол нэр өгнө

2019-07-23

Далай ээжийг гадаад ертөнцөд таниулсан тайгын бүсгүй

2019-07-22

Өөрийн зургаа сэргэн мандалтын үеийн урлагийн бүтээл болгоорой!

2019-07-22

Илон Маск хүний тархийг ухаалаг утас, компьютертэй холбох төслөө танилцууллаа

2019-07-18

Ойрын ирээдүйд хэрэглээнд нэвтрэх гайхалтай нээлтүүд

2019-07-11

"Фэйсбүүк"-ийн шинэ крипто валютын тухай таны мэдэх ёстой бүх зүйл

2019-07-04

Үзэсгэлэнт Женнифер Лопесын ээдрээтэй хувийн амьдрал

2019-07-23

Олны танил хүмүүс хэр өндөр байсан бэ?

2019-07-20

60,70-аад оны үеийн үзэсгэлэнт одод өдгөө хэрхэн өөрчлөгдсөн бэ?

2019-07-16

Түүхэн хүмүүстэй адилхан алдартнууд

2019-07-11

Хэрвээ та хүү өсгөн хүмүүжүүлж байгаа бол эдгээр зүйлийг зайлшгүй мэдэж байх ёстой...

2019-07-22

Эрчүүдийн зөвхөн хайртай бүсгүйдээ зориулж хийдэг үйлдлүүд

2019-07-21

Өсвөр насны охидтой аав ээжүүдэд сануулах 15 зүйл

2019-07-18

Нэр нь тодроогүй баатрууд...

2019-07-18

С.Зоригийг хөнөөсөн хэрэгт шийтгэгдсэн Ц.Амгаланбаатарыг шүүх танхимд авчирлаа

2019-07-23

Г.Эрдэнэбат: Т.Чимгээ, Содномдаржаа нарын хэрэг олон баримтаар нотлогдсон

2019-07-23

Б.Хурц нарын шүүх хурлыг шууд дамжуулж байна

2019-07-23

Г.Батбаяр: Эрүүдэн шүүсэн гэдгийг нотлох ёстой!

2019-07-23

Х.Баттулга: Улс орноо боддог хүн бүрийн дэмжих ёстой заалт бол УИХ-ын гишүүдийг 108 болгох

2019-07-23

Б.Хурцын хүү, УИХ-ын гишүүн Л.Элдэв-Очирын охин нар хуримаа хийжээ

2019-07-22

108 гишүүнтэй болгох Х.Баттулгын саналыг УИХ-ын гишүүдийн дийлэнхи нь дэмжиж байна

2019-07-22

Ирэх өдрүүдэд УИХ-ын ээлжит бус чуулганаар хэлэлцэх асуудлууд

2019-07-21

Түрээсийн орон сууцанд 4000 хүн бүртгүүлжээ

2019-07-23

Нийслэлийн Эрүүл мэндийн газарт ХХНБАХ орлогч Ш.Анхмаа ажиллалаа

2019-07-23

30,000 орчим оршин суугч иргэдэд зөвлөмж, сэрэмжлүүлгийг тараав

2019-07-23

Сайжруулсан түлшний түгээлт, тээвэрлэлтийн гүйцэтгэгчийг сонгон шалгаруулах ажлын хэсэг байгуулагдана

2019-07-23

Өдөрт нэг өндөг идэх нь зүрхний өвчнөөс сэргийлдэг

2018-05-31

Дэлхийн улс орнуудын оньсого ямар байдаг вэ?

2018-05-30

Дэлгэцийн цэнхэр туяа нойргүйдэл, хорт хавдар үүсгэдэг

2018-05-30

5 сарын 27 цаг агаар: Улаанбаатарт өдөртөө 15 хэм дулаан

2018-05-27

Санал асуулга Бүгдийг үзэх

Владимир Путин (ОХУ)
67.45%
Ши Жиньпин (БНХАУ)
16.32%
Дональд Трамп (АНУ)
4.32%
Ангела Меркель (ХБНГУ)
3.19%
Шинзо Абэ (Япон)
3.1%
Ким Жон Ун (БНАСАУ)
2.72%
Беньямин Нетаньяху (Израиль)
1.03%
Режеп Тайип Эрдоган (Турк)
0.84%
Нарендра Моди (Энэтхэг)
0.38%
Хаан Салман (Саудын Араб)
0.38%
Эммануэль Макрон (Франц)
0.19%
Тереза Мэй (Их Британи)
0.09%

Хамгийн чанартай боловсрол олгодог их дээд сургууль аль нь вэ?

1,382

Одоогийн улстөрчдөөс хэн нь биднийг зөв зам руу удирдах вэ?

6,067

Утааг багасгахын тулд хамгийн түрүүнд юу хийх ёстой вэ?

1,322

Амьдрахад хамгийн таатай хотхон аль нь вэ?

2,263