Дархадын цэнхэр хотгорын түүх

Дархадын цэнхэр хотгорын түүх

Хөвсгөл аймгийн баруун хойд хэсэгт орших “Дархадын цэнхэр хотгор” хэмээн алдаршсан байгалийн үзэсгэлэнт энэ газар бол 248 жижиг, том гол горхи, 377 нуур цөөрмийн тогтоц, 24 рашаан булгийн ундарга бүхий их усны хагалбар юм. Мөн энэ бүсэд зүрхний бичлэгийг санагдуулам, хурц, шовх, гурвалжин оройтой, сүрдэм өндөр, хадан уулс байдаг нь байгалийн тогтоцыг аргагүй өвөрмөц болохыг илтгэнэ. Тэгвэл энэ бүх гайхамшиг хэрхэн үүссэн юм бол?

Энэхүү сонирхол татам түүхийг гадны судлаачид өргөн судалж, нутгийн байгаль хамгаалагчдад сургалт орсноор, уншигч таны оюунд мэдлэг болон очих боломж бүрджээ. Ингээд нутгийн байгаль хамгаалагч С.Ренчиндаваагийн яриснаар энэ түүхийг өгүүлье.

Дархадын хотгорын томоохон голуудын нэг болох Шишгэд гол хойд зүгийг чиглэн урсах ба түүнээс Енисей мөрөн эх авна. Гэтэл одоогоос арав гаруй сая жилийн өмнө галт уул дэлбэрч, Шишгэд голын Енисей мөрөн рүү цутгадаг голидрол, ай савуудыг хаажээ. Ингэснээр Шишгэд гол төдийгүй Шаргын гол, Арсайн гол, Тэнгисийн гол зэрэг 100 гаруй гол гадагш гарцгүй болсон тул ууланд тулан, ус тунаж, хуримтлагдсаар асар том далай үүсчээ. Тухайн үед одоогийн Дархадын хотгорт байдаг Хорьдол Сарьдагийн нурууд, тайга гээд өндөр уулс бүгд байгаагүй тул цэлгэр талыг ийнхүү ус бүрхэн авсан байна.

Ингээд ес орчим сая жилийн өмнө мөстлөг явагдаж, хөндий талыг бүрхсэн их усан далай хөлдөж эхэлжээ. Энэхүү мөстлөг хоёр орчим сая жил үргэлжилсэн ба удалгүй асар их дулаарал явагдахад өнөөх мөсөн далай дахин гэсч эхэлсэн байна. Хэрвээ бид ажиглавал одоо ч жижиг нуурууд мөн далайн мөс хайлах үед, мөсний тасарсан хэсэг эрэг рүү түрэн гарахад мөсний ёроолд шавар, шороо наалдан хөлддөг. Яг энэ жишгээр тэртээх долоон сая жилийн өмнө асар том далайн мөс, усны долгионд эрэг рүү түрэн гарч, шавар шороог хаман орзон бий болгосоор шавар тайга үүсчээ.

Енисей мөрөн-цөн түрэлтийн жишээ

Яваандаа шавар нь чулуужиж, ой модгүй нүцгэн хөх уулсыг бий болгосон нь одоогийн Хорьдол Сарьдагийн нурууд ажээ. Ийнхүү Дархадын хотгорын эргэн тойрны жижиг уулс ч мөн мөсний ёроолд наалдан, газраас ховхрон, дүүжлэгдсэн шавар, мөс нь хайлах үед тогтож үлдсэний үр дүнд бий болсон байна. Харин өнөөх далай уулсаа сэтлэн урсаж, Енисей мөрөн зэрэг гадагш урсах голидролоо бий болгосон байна.

Үүнийг гадны судлаачид олон туршилт, судалгаагаар баталсан байна. Тухайлбал,

1.Хорьдол Сарьдагийн уулсад гонзгой, тэг бөөрөнхий чулуунууд олон байдаг. Үүний учир нь их усан далай аажим аажмаар долгилон доошлохдоо тухайн үеийн өндөр шавар эргийнхээ(одоогийн уул) шаврыг усныхаа долгионоор дугуйлан хаясан нь олон жилийн явцад чулуу болжээ. Ингээд 6,5 сая орчим жилийн өмнө далай дундарсаар, гадагш урсан гарч зөвхөн голууд нь үлдсэн байна. Үүний үр дүнд Дархадын хотгор усыг нь авчихсан, шавар хонхор л болж үлджээ.

2. Үүнийг батлах бас нэг баримт нь- Далай ганцхан өдрийн дотор ширгээд эсвэл урсаад алга болчихгүй. Маш урт хугацааны явцад дундарсаар, дундарсаар үгүй болох нь мэдээж. Тэгвэл одоогийн Дархадын хотгор дахь Товог уул, Жаргант уул гээд маш олон нүцгэн уулсыг сайтар ажиглавал, дундуур нь бүслүүр мэт үе гарсан байдаг нь далай бага багаар доошлон дундарч байсныг баталдаг байна.

Ийнхүү далай урсаж, ширгэж дуусахад тогооны ёроол шиг хонхорт бүх шим тэжээл нь үлджээ. Тиймээс таван сая гаруй жилийн өмнө тэрхүү их шим тэжээлт нутгаас асар өтгөн, шигүү ой ургаж Дархадын хотгорыг дүүргэсэн байна. Гэтэл 4,8 сая орчим жилийн өмнө аянга цахилгаанаас үүдэн байгалийн түймэр гарч, ой тэр чигтээ шатаад тогтохгүй, шаталт нь газрын гүнд хүртэл явагдан, эргэн нөхөн төлжихөөргүй болж, зөвхөн хар шороо үлдсэн байна. Хар шорооноос ой ургах боломжгүй, харин өвс ургамал ургаж эхэлжээ.  

Ингээд 3,6 сая орчим жилийн өмнө тэрхүү шатсан ойн нурам дээр хөрс бий болсноор өнөөгийн Дархадын хотгорын өнгө төрх ерөнхийдөө бүрэлджээ. Үүний баталгаа нь тухайн бүсийн хөрсийг 1 метр 70 см орчим ухахад, хар шороо, шавар, элс зэрэг давхрагууд байх ба түүний дор хар үнс байдаг аж. Энэ нь тэрхүү асар өтгөн ойн их шаталтаас үлдсэн нурам ажээ.

Ийнхүү Дархадын хотгор нэгэн цагт далайгаар бүрхэгдэж, нэгэн цагт ой модоор бүрхэгдсээр, олон сая жилийг туулж өнөөгийн өнгө төрхөө олсон байна.

34
таалагдаж байна

1
таалагдахгүй байна

Холбоотой мэдээлэл Бүгдийг үзэх

Сэтгэгдэл (-)

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд манай сайт хариуцлага хүлээхгүй болно. Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү!
0/1000
  • Зочин ×
    Хариулах ({[{ cmmnt.children.length }]})
    0/1000
    • Зочин {[{ childComment.ip_address }]} ×
      {[{ childComment.text }]}
      {[{ childComment.dislike_count }]}
    • Бусад сэтгэгдэл ()
  • Бусад сэтгэгдэл ()

Дуртай төрөл

БНХАУ-д зика вирусын тохиолдол илэрчээ

2019-12-14

Мөнгөн дэвсгэртээ Хятадад хэвлүүлэхийг илүүд үзэх улс орнуудын тоо нэмэгджээ

2019-12-13

Дональд Трамп Европын холбоотой худалдааны дайн эхлүүлэхийг хүссэн үү?

2019-12-13

Хойд Солонгосын 23 мянга гаруй ажилчдыг нутаг буцаажээ

2019-12-13

УИХ ирэх долоо хоногт Сонгуулийн хуулиа батална

2019-12-14

Ч.Сайханбилэг АНУ руу дипломат паспорт ашиглан нэвтэрчээ

2019-12-14

Н.Номтойбаярт хилийн хориг тавихаас шүүх татгалзлаа

2019-12-13

УИХ-ын гишүүн, ХЗДХ-ийн сайд Ц.Нямдорж: Монголын хуульчдын холбоог татан буулгах санал оруулна

2019-12-13

Алдарт Пабло Неруда ба дуучин Э.Энхтөр

2019-12-13

ХХБанк Монгол дахь хамгийн анхны ЮнионПэй “Diamond” кредит картыг гаргахаар боллоо

2019-12-13

ХХБанк Нарантуул олон улсын худалдааны төвд шинэ салбараа нээлээ

2019-12-12

Хууль зөрчиж зээл олгосон гэх Төрийн банк яг жинхэнэдээ ямар байна вэ?

2019-12-12

Алдартай эцэг эхтэйгээ усны дусал мэт адилхан хүүхдүүд

2019-12-15

Алдартнуудын жинхэнэ нэрийг мэдэж авцгаая

2019-12-07

Хөгжимчин Б.Чинбат, түүний эхнэр А.Сарнай нарын мэс засал амжилттай болжээ

2019-12-01

Арнольд Шварценеггерийн нууц хүү аавтайгаа усны дусал мэт адилхан болжээ

2019-12-01

Буяны ажилд оролцсон 16 хүн хоолны хордлогоор эмнэлэгт хүргэгджээ

2019-12-15

Клиникийн/Эмнэлзүйн эмч нар Харвардын Их сургуульд суралцах эрхтэй боллоо

2019-12-15

Сургууль завсардсан хүүхдүүдийг дархлаажуулалтад хамруулна

2019-12-14

Өнгөрсөн сард ХДХВ/ДОХ-ын гурван тохиолдол илэрчээ

2019-12-14

Чөлөөт худалдааны хэлэлцээр байгуулахыг судална

2019-12-07

Хөгжлийн банк гадаад валютын нөөцийг экспортын өсөлтөөр дэмжинэ

2019-12-02

Гадаад валютын нөөцийг хэрхэн нэмэгдүүлэх талаар байр сууриа илэрхийлэв

2019-11-29

1072-ын ногдол ашиг яав, IPO юу болов?!

2019-11-28

“Петро Матад” компанийг Сүхбаатар аймгаас гаргажээ

2019-12-10

“Асгатын мөнгө”-ний далд уурхайг нээх ажиллагаанд аврагчид оролцож байна

2019-12-09

“Газпром” компани Алтайн маршрутаас түр татгалзсан нь

2019-12-06

Хийн хоолой Монголын талд шийдэгдэх үү?

2019-12-03

"Аав ажилдаа явсан” /өгүүллэг/

2019-12-08

"Эх" /өгүүллэг/

2019-10-27

"Сохор" /өгүүллэг/

2019-09-29

Улбар шар

2019-09-22

THE HU хамтлаг маргааш эх орондоо ирнэ

2019-12-15

Мисс М.Цэвэлмаа 140 орноос эхний зургаад жагсчээ

2019-12-14

Монгол, Хятадын дипломат харилцаа тогтоосон 70 жилийн ойн тоглолт Бээжинд хотод боллоо

2019-12-13

“Miss World-2019”-ийн шоу Монгол миссийн танилцуулгаар эхэлнэ

2019-12-13

Хүхэрлэг хий буюу байгаль дээр бараг л байдаггүй SO2

2019-12-15

Цагт нь сурч мэдэх боломжоо ашиглаагүй хүн илүү их золиос гаргадаг

2019-12-15

Ээж нь хүүгээсээ “энэ юу вэ?” гэж асууж гэнэ…

2019-12-15

Монгол эмээ тэтгэвэрт гараад юу хийдэг вэ?

2019-12-13

Б.Махбалд холбогдох хэргийг дахин прокурорт буцаалаа

2019-12-15

“Тогтвортой хөгжил ба үндсэн хууль” сэдэвт эрдэм шинжилгээний хурал эхэллээ

2019-12-13

Сэтгэцийн өөрчлөлттэй хүнийг сонгуульд оролцуулахгүй

2019-12-07

Хар тамхины хэрэгт бүх насаар нь хорих ял онооно

2019-12-06

2019 онд худалдаанд гарсан шилдэг 5 чихэвч

2019-12-01

"Tesla" компани бартаат замын цахилгаан машинаа танилцууллаа

2019-11-22

"Apple" компани ухаалаг утсыг орлох бүтээгдэхүүнийг удахгүй танилцуулна

2019-11-21

“Volkswagen” автомат жолоодлоготой тээврийн хэрэгслийг хөгжүүлэх охин компани байгуулна

2019-10-29

Өдөрт нэг өндөг идэх нь зүрхний өвчнөөс сэргийлдэг

2018-05-31

Дэлхийн улс орнуудын оньсого ямар байдаг вэ?

2018-05-30

Дэлгэцийн цэнхэр туяа нойргүйдэл, хорт хавдар үүсгэдэг

2018-05-30

5 сарын 27 цаг агаар: Улаанбаатарт өдөртөө 15 хэм дулаан

2018-05-27

Бензин болон дизель түлш хоорондоо ямар ялгаатай вэ?

2019-12-15

Дүрсгүй жаалуудын шоглоом болсон бяцхан гөлөгний гайхалтай өөрчлөлт

2019-12-15

Африкт тархсан "Инээдэг өвчин"-ийн нууц

2019-12-15

"20-р Зуун Фокс" кино компанийн захирал бүх хөрөнгөө зараад хогийн цэг дээр амьдрах болсон түүх

2019-12-15

60, 70, 80 оныхон үхэж байж МОНГОЛ хөгжинө...

2019-12-15

"Iphone 11" барилаа гээд та ухаантай болчихгүй. Амьдралдаа сэтгэл хангалуун бай!

2019-12-13

Богино хугацаанд турах гэсэн тэнэг хүслээ хая бүсгүйчүүдээ!

2019-12-12

Зодсон, зодуулсан ялгаагүй хоёулаа хуулийн дагуу ял авдаг. Зодоонд ялагч үгүй...

2019-12-11

Шилдэг сургууль, цэцэрлэгийг 20 сая төгрөгөөр шагналаа

2019-12-12

БСШУСЯ: Гадаадын сургуульд оюутан зуучлах зөвшөөрөл авсан газар байхгүй

2019-12-11

ЭЕШ-ын оноог дээшлүүлэх “UP” төсөл амжилттай хэрэгжлээ

2019-12-10

МУИС-ийн удирдлагууд дүн засах боломжгүй

2019-12-05

Академич Б.Бямбаагийн бүтээлд 100 сая төгрөг олгохоор боллоо

2019-12-15

120 тонн түүхий нүүрс нийслэл рүү оруулахыг завджээ

2019-12-15

НӨАТ-ын урамшууллын сугалааны тохирол өнөөдөр орон даяар шууд явагдана

2019-12-15

Хоолны хордлогод өртсөн 12 хүн сум дундын эмнэлэгт хэвтэн эмчлүүлж байна

2019-12-15

Podcast news - Таны амралтанд (2019.12.14)

2019-12-14

Podcast news - Танин мэдэхүй (2019.12.13)

2019-12-13

Podcast news - Цаг үе (2019.12.13)

2019-12-13

Podcast news - Танин мэдэхүй (2019.12.12)

2019-12-12

"ESPN" сэтгүүлийг чимсэн нүцгэн тамирчид

2019-12-15

Залуудаа царайлаг байсан түүхэн хүмүүс

2019-12-14

Миссийн тэмцээний хөшигний ард...

2019-12-14

Элдэв зураг (70 фото) №638

2019-12-13
13:45

Түүн шиг ганцхан хүн Монголд гарч ирвэл бид дэлхийн хамгийн баян улс болж чадна!

2019-12-15

Улаанбаатар хотын түүхийн 20 минутад хүүрнэв... Ойлгомжтой, гайхалтай!

2019-12-15
3:49

Охин хүүхдийг ирээдүйд жаргалтай байлгахын тулд одооноос сургах хэрэгтэй зүйлс

2019-12-14
9:16

Дэлхийн түүхэн дэх хамгийн хүчирхэг хосууд

2019-12-13

Эцэг эхчүүдийн хэлдэг хүүхдийг өөртөө итгэлгүй болгодог 10 үгс

2019-12-01

Хүүхдэдээ хэзээ ч хэлж болохгүй 9 үг

2019-10-22

Эцэггүй өсөх нь хүүхдийн сэтгэл зүйд хэрхэн нөлөөлдөг вэ?

2019-09-13

Цэцэрлэг болон сургуулийн насны хүүхдүүдтэй ээжүүдэд хандан хэлэхэд...

2019-09-12

“Аялал жуулчлалын судалгаа-2019” эрдэм шинжилгээний хурал боллоо

2019-12-06

Гадаргын ус хуримтлуулах хиймэл нуур байгууллаа

2019-12-06

БНСУ-ын 5.8 сая ам.долларын буцалтгүй тусламжаар судалгаа, шинжилгээний төв байгууллаа

2019-11-30

ОБЕГ: Зам товчлон авто тээвэр хийхгүй байхыг анхааруулав

2019-11-25

Болзоондоо хоцорч ирээд хайртай залуугийнхаа талаар юу мэдэж болох вэ?

2019-12-15

Уксусны 20 хэрэглээ

2019-12-15

Гараа байнга угааж байх ёстойг хүүхдүүдэд ингэж ойлгуулжээ

2019-12-12

Үстэй холбоотой түгээмэл асуудлуудад мэргэжилтний өгч буй зөвлөгөө

2019-12-10

БӨРТЭ ЧОНО-2019 оны шилдгийн шилдэг тамирчнаар М.Анхцэцэг, Э.Цэндбаатар нар шалгарчээ

2019-12-14

Улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд амжилттай оролцсон баг тамирчдад баяр хүргэлээ

2019-12-12

Монгол хүүхдүүд дэлхийд чансаагаа дахин ахиулав

2019-12-10

Ой тогтоолтын тамирчид дэлхийн холбооны дэд аварга боллоо

2019-12-09

Санал асуулга Бүгдийг үзэх

Владимир Путин (ОХУ)
65.55%
Ши Жиньпин (БНХАУ)
16.68%
Дональд Трамп (АНУ)
4.62%
Шинзо Абэ (Япон)
3.54%
Ким Жон Ун (БНАСАУ)
2.99%
Ангела Меркель (ХБНГУ)
2.58%
Режеп Тайип Эрдоган (Турк)
1.31%
Беньямин Нетаньяху (Израиль)
0.86%
Нарендра Моди (Энэтхэг)
0.73%
Хаан Салман (Саудын Араб)
0.45%
Эммануэль Макрон (Франц)
0.36%
Тереза Мэй (Их Британи)
0.32%

Хамгийн чанартай боловсрол олгодог их дээд сургууль аль нь вэ?

1,540

Одоогийн улстөрчдөөс хэн нь биднийг зөв зам руу удирдах вэ?

6,529

Утааг багасгахын тулд хамгийн түрүүнд юу хийх ёстой вэ?

1,436

Амьдрахад хамгийн таатай хотхон аль нь вэ?

2,353