Экологийн сүйрлээс болж мөхсөн соёл иргэншлүүд

Экологийн сүйрлээс болж мөхсөн соёл иргэншлүүд

Эзэнт гүрнүүд зөвхөн зэрлэгүүдийн довтолгоо буюу дотоодын дайнаас болж мөхдөггүй. Судалгаанаас үзэхэд эртний хөгжилтэй зарим соёл иргэншил агаарын бохирдол, ой модоо огтолсон, хөрсний чанар муудсан гэх мэт экологийн асуудлаас болж, газрын хөрснөөс арчигджээ.

ХҮРЛИЙН ҮЕИЙН ГАЗАР ТАРИАЛАНЧИД

Ирландын нутаг дэвсгэрээс олдсон амьтдын яс, үлдэгдэлд шинжилгээ хийсэн олон улсын эрдэмтэд ийм дүгнэлтэд хүрсэн байна. Тухайлбал, хөрсөн дэх биохимийн мөчлөг бүр хүрлийн үед буюу 3000 жилийн тэртээд алдагдсан гэнэ. Ясан дахь 15N буюу азотын изотоп хэтэрсэн нь экосистемд хүний оролцоог гэрчилнэ. Хүрлийн сүүл үед энэ бодисын хөрсөн дэх агууламж огцом өссөн бөгөөд хэзээ ч анхны хэмжээндээ буцаж очоогүй байна. Онгон байгальд азот хөрсөнд хуримтлагдах боловч тэндээс байнга гадагшилдаг тул тэнцвэрээ хадгалдаг. Гэтэл эртний газар тариаланчид ой модыг огтлон цэвэрлэж, тариалангийн талбай, малын бэлчээр болгосон нь уг тэнцвэрийг алдагдуулснаар ирландын хөрсний экосистемийг бүрэн өөрчилжээ. Эрдэмтдийн ярьснаар ийм дүгнэлтийг дэлхийн бусад бүсэд мөн адил хийж болно. Өөрөөр хэлбэл хүмүүс урьд төсөөлж байснаас нэлээд эрт байгалийг өөртөө зохицуулан өөрчилж эхэлсэн аж.

МАЙЯ ИНДИАНЧУУДЫН УСТГАСАН ОЙ

Америк, Канадын судлаачид биохимийн мөчлөг алдагдаж, улмаар хөрсний агууламж ядуурсан явдал Майя Индианчуудын соёл иргэншил мөхөх шалтгаан болсон гэж үзэж байна. Мексикийн өмнөд нутгийн Чичинканаб, Сальпетен, Итцан нууруудын ёроолоос авсан органик үлдвэрт шинжилгээ хийсэн байна. Улмаар Майячуудын тосгод том хот болон өргөжих явцдаа их хэмжээний ой огтолж, тариалан эрхэлсэн нь хөрсний чанарыг муутгасан гэж дүгнэв. Эрдэнэ шиш гэх ургамал тариалсан хөрс сэргэхгүй байсан учир хуучин талбайг хаяж, шинэ газар мод огтолсоор ойг сүйтгэсэн бололтой. Модгүй хөрс эвдэрч, зарим микро элемент устжээ. Ийм нөхөгдөшгүй өөрчлөлт майячуудын газрыг үржил шимгүй болгож, өлсгөлөн ба улс төрийн хямрал авчирсан байна. Манай эриний IX зуунд Майячуудын олонх хот улсыг иргэд нь орхин нүүсэн тул эзгүйрсэн түүхтэй.

АМЬТДЫН ОРОНД ХҮН ЧУЛУУ

Пасхи арал дээр дээрхтэй төсөөтэй үйл явц өрнөжээ. Ой модыг ихээр огтолсны улмаас хөрс нь салхи, бороонд элэгдсэнийг хөрснөөс угаагдсан металлын ионы хэмжээнээс харж болно. Хор уршиг нь төдөлгүй мэдэгдэж, хүнсэнд хэрэглэдэг ойн ургамал болон ургац эрс буурав. Газрын шувуу бүрэн алга болсон ба далайн шувуу гурав дахин хорогджээ. Нөөцийн дутагдал омгуудын хооронд дайн дэгдээж, нийгмийн ялгарал илт нэмэгдсэн байна. Арал дээр моаи хэмээн хүн чулуу олширсон боловч хүн ам нь олноороо үрэгджээ. Энд үлдсэн барилгын суурь болон хөрсийг судалж үзэхэд хүмүүс арал дээр суурьшиж эхлэх үед хоосон цөл бус халуун бүсийн ой, бутаар бүрхэгдсэн байжээ. Манай эриний 900 оноос ойг цэвэрлэж эхэлсэн агаад XX зуун гэхэд 48 төрлийн ургамал үлдсэнээс хамгийн өндөр нь хоёр метрээс давахгүй байв. Жаред Даймон “Уналт: Зарим нь нийгмийг хөгжүүлдэг атал зарим нь яагаад сүйрүүлдэг вэ” номондоо “арлынханд гаднын дайсан байгаагүй. Учир нь тэд тусгаарлагдаж, хэнтэй ч харилцдаггүй байсан” гэж бичсэн. Түүнчлэн тухайн үед уур амьсгалын томоохон өөрчлөлт гараагүй. Иймээс маои соёлын сүйрэл нь цэвэр экологийн гамшиг бөгөөд арлын оршин суугчид өөрсдөө буруутай гэж дүгнэсэн байна.

НОГООН АРЛЫГ СҮЙТГЭСЭН НЬ

Х зуунд Гринландыг эзлэн сууршсан викингүүд байгалийн нөөцийг ухаалаг бусаар зарцуулснаас мөхлөө ойртуулсан юм. Эрик хааны үр удам уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас арлыг орхиж одсон гэж үздэг. 986 онд Викингүүд Гринландад хөл тавихад Европын дундаж температур харьцангуй өндөр байв. Дөрвөн зуун жилийн дараа бага мөстлөгийн эрин гэх цаг үе тохиож, хүн ам нь өлсгөлөнд нэрвэгдэн бөөнөөрөө үхэж үрэгджээ. Гэвч 2015 онд арлын мөсний дээжийг шинжилсэн америкийн эрдэмтэд X-XIII зууны үед тэр бүсэд ямар ч дулаарал болоогүйг нотлов. XIV зуунд Викингүүд арлаас явахад аравдугаар зуунд байсан шиг хүйтэн хэвээр байжээ. Иймээс уур амьсгалын огцом өөрчлөлтийн тухай онол бодит байдалд нийцэхгүй. Ж.Даймоны бичсэнээр дайнч скандинавчууд хэд хэдэн шалтгаанаар азгүйтсэний дотор байгалийн баялагт хэт хэрэглээний үүднээс хандсан явдал орно. Нуурын ёроолын бөөгнөрлийг судалж үзэхэд викингүүд ойг шатааж бэлчээр болгосны дээр барилга, түлшинд модыг их хэмжээгээр ашигласан аж. Ургамлын бүрхүүлээ алдсан хөрс доройтжээ. Гринланд дахь скандинав гаралтай иргэд бүрэн алга болсон агаад олонх нь дайн тулаан, өлсгөлөнд амь үрэгдэж, үлдсэн нь дүрвэн одсон байна.

БҮГДИЙГ ЗАСАХ БОЛОМЖТОЙ ЮУ

Дээр дурдсан экологийн асуудлууд соёл иргэншилд үхлийн аюултай боловч хүмүүс өөрчлөгдөж буй нөхцөл байдалд зохицохыг хүсэхгүй байна. Даймон мөн үед Гринландад амьдарч байсан инуитуудыг викингүүдтэй харьцуулжээ. Тэд орон гэрээ цас мөсөөр барьж, далайн нохойны өөх шатааж дулаацахын хамт годуу загас болон далайн амьтдаар хүнс хийдэг байв. Зоо археологичдын үзэж буйгаар нил мөрний хөндийд ан амьтан устаж үгүй болох үед нутгийн хүмүүс тариа буудайг хүнсэнд түлхүү ашиглаж орчиндоо зохицож чадсан байна. Калифорни, сан Паоулу, Бристолийн их сургуулийн эрдэмтэд сүүлийн 4000 жилд эртний Египетэд амьдарч байсан 37 төрлийн сүүн тэжээлтнээс өнөө үед дөнгөж долоо нь хадгалагдан үлджээ хэмээн дүгнэсэн байна. Нил мөрний сав газрын экологийн систем маш тогтворгүй учир эвдэхэд хялбар. Нэг, хоёр төрөл зүйлийн амьтан устахад л экологийн шинэ сүйрэл авчирж болзошгүй гэж анхааруулсан байна.

1
таалагдаж байна

1
таалагдахгүй байна

Холбоотой мэдээлэл Бүгдийг үзэх

Сэтгэгдэл (-)

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд манай сайт хариуцлага хүлээхгүй болно. Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү!
0/1000
  • Зочин ×
    Хариулах ({[{ cmmnt.children.length }]})
    0/1000
    • Зочин {[{ childComment.ip_address }]} ×
      {[{ childComment.text }]}
      {[{ childComment.dislike_count }]}
    • Бусад сэтгэгдэл ()
  • Бусад сэтгэгдэл ()

Дуртай төрөл

Хятадууд монгол жолооч нарыг зодож, дарамталж байна гэв

2019-04-25

Нефтийн үйлдвэрийн ирээдүйг дэд бүтэц шийднэ

2019-04-25

Оюутолгойн гэрээ монгол улсад ямар ч ашиггүй гэрээ болсон гэдгийг бид ойлгох цаг нь болсон

2019-04-24

Уурхайд тэсрэлт болж хятадын иргэн амиа алджээ

2019-04-23

Шороон шуурга шуурах нь уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилттэй холбоотой

2019-04-26

Он гарсаар улсын хэмжээнд түймрийн улмаас 20 хүн амь насаа алджээ

2019-04-26

Зэвэг загасны 50 000 жараахай Туул голд “тухлах” нь

2019-04-25

Улаанбаатарт онц хүнд нөхцөл байдал үүсгэсэн газар хөдлөлт болвол яах вэ?

2019-04-24

Н.Учрал: Регистрийн биш гар утасны дугаараар олон нийтийн сүлжээнд орох зохицуулалт хийнэ

2019-04-26

Та компьютер болон гар утсаа ямар вирусийн програмаар хамгаалдаг вэ?

2019-04-25

Хүүхдүүдийн ачаар цэцэглэж буй "TikTоk"

2019-04-23

Интернэт дэх худал хуурмаг мэдээлэл ба түүнтэй хийж эхэлсэн тэмцэл

2019-04-22

ШАУИС-ийн үүдэнд Цагаан хархны хөшөөг босголоо

2019-04-25

Нэгдүгээр ангийн сурагчдыг тавдугаар сард бүртгэж эхэлнэ

2019-04-25

ЭЕШ-АД 800 ОНОО АВСАН СУРАГЧИЙГ НЭГ САЯ ТӨГРӨГӨӨР УРАМШУУЛНА

2019-04-25

ИРЭХ ТАВДУГААР САРААС НЭГДҮГЭЭР АНГИЙН ЭЛСЭЛТИЙН БҮРТГЭЛ ЭХЭЛНЭ

2019-04-25

Үрт амьтан /өгүүллэг/

2019-04-14

Сүүдэр /өгүүллэг/

2019-04-07

"Бид ялав" (Өгүүллэг)

2019-03-17

Аав /Сургамжит өгүүллэг/

2019-03-16

Элдэв зураг (70 фото) №605

2019-04-26

Алдартнуудын төөрсөн ихрүүд

2019-04-26

Тухайн үедээ шуугиан тарьж байсан түүхэн зургууд

2019-04-25

100 гаруй жилийн өмнөх Орос орныг өнгөтөөр буулгасан нь

2019-04-23

2019 оны "Женевийн Авто Үзэсгэлэн" дээр танилцуулагдсан шилдэг төмөр хүлгүүд

2019-04-05

2019 оны "Женевийн Авто Үзэсгэлэн" дээр танилцуулагдсан онцлох төмөр хүлгүүд

2019-04-04

2019 оны бартаат замын шилдэг машинууд

2019-03-27

Машиндаа шинэ аккумлятор худалдаж авахад анхаарах зүйлс

2019-02-12

CAAK PODCAST #08 Н.Зоригт - Монголчууд эд материал гайхуулах хэнээрхэлд автсан байна!

2019-04-26

Үнэн сэтгэл л бүсгүй хүний сэтгэлийг дүүргэж, Cэтгэл нь дүүрэн эмэгтэй үргэлж гялалзаж явдаг юм даа

2019-04-26

Сэтгүүлч Б.Отгон Бөхчүүдийг бут ниргэлээ

2019-04-24

Багшаа та яагаад үргэлж тайван, амгалан инээмсэглэж байдаг юм бэ?

2019-04-23

Судалгаанд сураггүй спикер

2019-04-26

Н.Энхбаярын тохироо ба У.Хүрэлсүхэд ирэх боломж

2019-04-26

“Бүс ба зам” дээд түвшний уулзалт албан ёсоор эхэллээ

2019-04-26

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын Төрийн айлчлалын хүрээнд зарим баримт бичигт гарын үсэг зурав

2019-04-26

Дэлхийн нөлөө бүхий хүмүүсийн сонирхолтой дадал зуршлууд

2019-04-26

10 жилийн хугацаанд огтхон ч хөгшрөөгүй алдартнууд

2019-04-24

Алдартай уран бүтээлчид яагаад ихэвчлэн 27 насандаа хорвоог орхидог вэ?

2019-04-23

Зөвлөлтийн нууц саятнуудын хөрөнгөжсөн түүх

2019-04-21

Алга болсон охид найзындаа тоглож байжээ

2019-04-26

Хуралд оролцохоор Завхан аймгаас ирсэн багш нас баржээ

2019-04-26

Гялгар уутны хэрэглээнээс татгалзах хэрэглэгчийг бэлдье

2019-04-26

Өнөө жил 20 сая төл авна

2019-04-26

Ядарсан хөлийг амраах 8 дасгал

2019-04-26

Амтлаг бөгөөд өег салат хийх 5 жор

2019-04-26

Алдартнуудын танд хүргэж буй нүүр будалтын зөвлөгөө

2019-04-25

Таалагдахгүй байгаа ажлыг хэрхэн хийх вэ?

2019-04-24

Би гэр бүлээ цуцлахыг хүсч байгаагаа эвтэйхнээр эхнэртээ хэллээ...

2019-04-09

Ээж нь үргэлж ерөөлөө хайрладаг “хүүхдийн” ажил үйлс нь бүтэж, цаашлаад “хүчирхэг” хүн болдог…

2019-04-08

Эдгээр хоолыг хэдэн цагт идвэл таргалахгүй вэ?

2019-03-23

Ээж нарын нэг өдөр хэрхэн өнгөрдөг вэ?

2019-03-14

100 айл орчимд хүн буудуулсан талаар ЦЕГ тодруулга хийлээ

2019-04-26

100 айл орчимд хүн буудуулсан хэргийн газраас мэдээлж байна

2019-04-26

Өчигдөр "Toyota Rumion" маркийн автомашин явган хоёр зоригчийг мөргөж хүнд гэмтээжээ

2019-04-26

Авилгатай тэмцэх газар 13 хэргийг шүүхэд шилжүүлэх саналаа прокурорт хүргүүлжээ

2019-04-25

Хэрцгий үйлдлээрээ дэлхийд цуутай 7 том бүлэглэл

2019-04-26

Хятад дахь чулуугаар "өндөглөдөг" уул

2019-04-26

Очиж амьдарсны чинь төлөө мөнгө төлдөг 6 газар

2019-04-26

Япончуудыг зүүн Азийн хөршүүд нь үзэн ядах болсон 10 шалтгаан

2019-04-25

Өдөрт нэг өндөг идэх нь зүрхний өвчнөөс сэргийлдэг

2018-05-31

Дэлхийн улс орнуудын оньсого ямар байдаг вэ?

2018-05-30

Дэлгэцийн цэнхэр туяа нойргүйдэл, хорт хавдар үүсгэдэг

2018-05-30

5 сарын 27 цаг агаар: Улаанбаатарт өдөртөө 15 хэм дулаан

2018-05-27

Ипотекийн зээлд банкууд энэ сард 43.2 тэрбум төгрөгийн зээлийг олгожээ

2019-04-26

Засгийн газрын өрийг АН 2016 онд ДНБ-ний 78,8 хувьд хүргэсэн байсныг 58,8 хувь болгож бууруулжээ

2019-04-26

Эрдэнэсийн сангийн төсвийг хаалттай хэлэлцэж байна

2019-04-26

Г.Рагчаасүрэн: Түүхий эдийн үнэ сэргэлээ гээд ОУВС-ийн хөтөлбөрийн ач холбогдлыг мартаж болохгүй

2019-04-25

Диваажингийн хаалганд

2019-04-26

Цөмийн аюул ба хаягдал...

2019-04-26

Бүгдээрээ хождог уралдаан

2019-04-26

Хадам ээж (бодит түүх)

2019-04-25

“Хүй долоон худаг”-т хээрийн эмнэлгийн сургуулилалт болов

2019-04-26

Хүүхдийн элч дуучин "А Cool" хорт хавдартай хүүхдүүдэд туслах аян эхлүүлжээ

2019-04-26

Яагаад хонины сүүлний тос арьсанд хэрэгтэй байдаг вэ?

2019-04-26

Үр зулбуулах эмийг дур мэдэн ууснаас болж амиа алдах дөхжээ

2019-04-25

Хуулийн төслүүдийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр байнгын хороонд шилжүүллээ

2019-04-26

НИТХ-аас дөрвөн тогтоолыг хүчингүй болголоо

2019-04-26

Малын хулгайн хэргийн шийтгэлийг чангаруулна

2019-04-26

“Хавтаст хэрэгтэй танилцсаны хувьд хэлье, С.Зоригийн хэрэг илрээгүй”

2019-04-26

Э.Цэндбаатар Ази тивийн аварга боллоо

2019-04-26

С.Цэрэнчимэд, З.Болортунгалаг нар хүрэл медалийн төлөө хүч үзнэ

2019-04-26

ОУХМ Б.Отгонбаяр хүрэл медалийн эзэн боллоо

2019-04-25

Н.Төгсцогтын тулаан хойшиллоо, Расселлийнх ч мөн адил

2019-04-25

“Дижитал мэргэжилтэн – 2019” өдөрлөг салбартаа манлайлагч компанид дадлага хийх боломжийг олгоно

2019-04-26

Монголын эртний анд 50-н жилийн түүхтэй "LADA" брэнд Монголд албан ёсоор нээгдлээ

2019-04-26

“Монос Хүнс” компанийн олон нийтэд зориулсан үнэт цаасны танилцуулга өнөөдөр болно

2019-04-24

Дижитал шилжилт хийгдсэнээр цаг хугацаа, зардал хэмнэх, амьдралыг илүү хялбарчлах боломжтой

2019-04-24

Шри Ланкад дахин дэлбэрэлт болжээ

2019-04-25

Далайн усыг давсгүйжүүлнэ

2019-04-25

Эрдэмтэд үхсэн тархийг амилуулжээ

2019-04-22

БНХАУ-ын байгалийн цогцолборт 2 газар Юнеско-д бүртгэгджээ

2019-04-21

“Яг түүн шиг” шоунд оролцох шилдгийн шилдэг найман оролцогч

2019-04-26

Д.Төмөрбаатар: Гадаадын үзэгчид “Монгол кино гоё” гэдэг болоосой

2019-04-26

Монгол охин “Дэлхийн бяцхан мисс” боллоо

2019-04-26

Эх дагинын дурсгалын орчим малтлага, судалгаа хийж байна

2019-04-26

Санал асуулга Бүгдийг үзэх

Владимир Путин (ОХУ)
64.3%
Ши Жиньпин (БНХАУ)
17.06%
Дональд Трамп (АНУ)
5.77%
Ангела Меркель (ХБНГУ)
3.41%
Шинзо Абэ (Япон)
3.41%
Ким Жон Ун (БНАСАУ)
1.57%
Режеп Тайип Эрдоган (Турк)
1.57%
Нарендра Моди (Энэтхэг)
0.79%
Беньямин Нетаньяху (Израиль)
0.79%
Хаан Салман (Саудын Араб)
0.79%
Тереза Мэй (Их Британи)
0.26%
Эммануэль Макрон (Франц)
0.26%

Хамгийн чанартай боловсрол олгодог их дээд сургууль аль нь вэ?

1,306

Одоогийн улстөрчдөөс хэн нь биднийг зөв зам руу удирдах вэ?

5,853

Утааг багасгахын тулд хамгийн түрүүнд юу хийх ёстой вэ?

1,273

Амьдрахад хамгийн таатай хотхон аль нь вэ?

2,235