Экологийн сүйрлээс болж мөхсөн соёл иргэншлүүд

Экологийн сүйрлээс болж мөхсөн соёл иргэншлүүд

Эзэнт гүрнүүд зөвхөн зэрлэгүүдийн довтолгоо буюу дотоодын дайнаас болж мөхдөггүй. Судалгаанаас үзэхэд эртний хөгжилтэй зарим соёл иргэншил агаарын бохирдол, ой модоо огтолсон, хөрсний чанар муудсан гэх мэт экологийн асуудлаас болж, газрын хөрснөөс арчигджээ.

ХҮРЛИЙН ҮЕИЙН ГАЗАР ТАРИАЛАНЧИД

Ирландын нутаг дэвсгэрээс олдсон амьтдын яс, үлдэгдэлд шинжилгээ хийсэн олон улсын эрдэмтэд ийм дүгнэлтэд хүрсэн байна. Тухайлбал, хөрсөн дэх биохимийн мөчлөг бүр хүрлийн үед буюу 3000 жилийн тэртээд алдагдсан гэнэ. Ясан дахь 15N буюу азотын изотоп хэтэрсэн нь экосистемд хүний оролцоог гэрчилнэ. Хүрлийн сүүл үед энэ бодисын хөрсөн дэх агууламж огцом өссөн бөгөөд хэзээ ч анхны хэмжээндээ буцаж очоогүй байна. Онгон байгальд азот хөрсөнд хуримтлагдах боловч тэндээс байнга гадагшилдаг тул тэнцвэрээ хадгалдаг. Гэтэл эртний газар тариаланчид ой модыг огтлон цэвэрлэж, тариалангийн талбай, малын бэлчээр болгосон нь уг тэнцвэрийг алдагдуулснаар ирландын хөрсний экосистемийг бүрэн өөрчилжээ. Эрдэмтдийн ярьснаар ийм дүгнэлтийг дэлхийн бусад бүсэд мөн адил хийж болно. Өөрөөр хэлбэл хүмүүс урьд төсөөлж байснаас нэлээд эрт байгалийг өөртөө зохицуулан өөрчилж эхэлсэн аж.

МАЙЯ ИНДИАНЧУУДЫН УСТГАСАН ОЙ

Америк, Канадын судлаачид биохимийн мөчлөг алдагдаж, улмаар хөрсний агууламж ядуурсан явдал Майя Индианчуудын соёл иргэншил мөхөх шалтгаан болсон гэж үзэж байна. Мексикийн өмнөд нутгийн Чичинканаб, Сальпетен, Итцан нууруудын ёроолоос авсан органик үлдвэрт шинжилгээ хийсэн байна. Улмаар Майячуудын тосгод том хот болон өргөжих явцдаа их хэмжээний ой огтолж, тариалан эрхэлсэн нь хөрсний чанарыг муутгасан гэж дүгнэв. Эрдэнэ шиш гэх ургамал тариалсан хөрс сэргэхгүй байсан учир хуучин талбайг хаяж, шинэ газар мод огтолсоор ойг сүйтгэсэн бололтой. Модгүй хөрс эвдэрч, зарим микро элемент устжээ. Ийм нөхөгдөшгүй өөрчлөлт майячуудын газрыг үржил шимгүй болгож, өлсгөлөн ба улс төрийн хямрал авчирсан байна. Манай эриний IX зуунд Майячуудын олонх хот улсыг иргэд нь орхин нүүсэн тул эзгүйрсэн түүхтэй.

АМЬТДЫН ОРОНД ХҮН ЧУЛУУ

Пасхи арал дээр дээрхтэй төсөөтэй үйл явц өрнөжээ. Ой модыг ихээр огтолсны улмаас хөрс нь салхи, бороонд элэгдсэнийг хөрснөөс угаагдсан металлын ионы хэмжээнээс харж болно. Хор уршиг нь төдөлгүй мэдэгдэж, хүнсэнд хэрэглэдэг ойн ургамал болон ургац эрс буурав. Газрын шувуу бүрэн алга болсон ба далайн шувуу гурав дахин хорогджээ. Нөөцийн дутагдал омгуудын хооронд дайн дэгдээж, нийгмийн ялгарал илт нэмэгдсэн байна. Арал дээр моаи хэмээн хүн чулуу олширсон боловч хүн ам нь олноороо үрэгджээ. Энд үлдсэн барилгын суурь болон хөрсийг судалж үзэхэд хүмүүс арал дээр суурьшиж эхлэх үед хоосон цөл бус халуун бүсийн ой, бутаар бүрхэгдсэн байжээ. Манай эриний 900 оноос ойг цэвэрлэж эхэлсэн агаад XX зуун гэхэд 48 төрлийн ургамал үлдсэнээс хамгийн өндөр нь хоёр метрээс давахгүй байв. Жаред Даймон “Уналт: Зарим нь нийгмийг хөгжүүлдэг атал зарим нь яагаад сүйрүүлдэг вэ” номондоо “арлынханд гаднын дайсан байгаагүй. Учир нь тэд тусгаарлагдаж, хэнтэй ч харилцдаггүй байсан” гэж бичсэн. Түүнчлэн тухайн үед уур амьсгалын томоохон өөрчлөлт гараагүй. Иймээс маои соёлын сүйрэл нь цэвэр экологийн гамшиг бөгөөд арлын оршин суугчид өөрсдөө буруутай гэж дүгнэсэн байна.

НОГООН АРЛЫГ СҮЙТГЭСЭН НЬ

Х зуунд Гринландыг эзлэн сууршсан викингүүд байгалийн нөөцийг ухаалаг бусаар зарцуулснаас мөхлөө ойртуулсан юм. Эрик хааны үр удам уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас арлыг орхиж одсон гэж үздэг. 986 онд Викингүүд Гринландад хөл тавихад Европын дундаж температур харьцангуй өндөр байв. Дөрвөн зуун жилийн дараа бага мөстлөгийн эрин гэх цаг үе тохиож, хүн ам нь өлсгөлөнд нэрвэгдэн бөөнөөрөө үхэж үрэгджээ. Гэвч 2015 онд арлын мөсний дээжийг шинжилсэн америкийн эрдэмтэд X-XIII зууны үед тэр бүсэд ямар ч дулаарал болоогүйг нотлов. XIV зуунд Викингүүд арлаас явахад аравдугаар зуунд байсан шиг хүйтэн хэвээр байжээ. Иймээс уур амьсгалын огцом өөрчлөлтийн тухай онол бодит байдалд нийцэхгүй. Ж.Даймоны бичсэнээр дайнч скандинавчууд хэд хэдэн шалтгаанаар азгүйтсэний дотор байгалийн баялагт хэт хэрэглээний үүднээс хандсан явдал орно. Нуурын ёроолын бөөгнөрлийг судалж үзэхэд викингүүд ойг шатааж бэлчээр болгосны дээр барилга, түлшинд модыг их хэмжээгээр ашигласан аж. Ургамлын бүрхүүлээ алдсан хөрс доройтжээ. Гринланд дахь скандинав гаралтай иргэд бүрэн алга болсон агаад олонх нь дайн тулаан, өлсгөлөнд амь үрэгдэж, үлдсэн нь дүрвэн одсон байна.

БҮГДИЙГ ЗАСАХ БОЛОМЖТОЙ ЮУ

Дээр дурдсан экологийн асуудлууд соёл иргэншилд үхлийн аюултай боловч хүмүүс өөрчлөгдөж буй нөхцөл байдалд зохицохыг хүсэхгүй байна. Даймон мөн үед Гринландад амьдарч байсан инуитуудыг викингүүдтэй харьцуулжээ. Тэд орон гэрээ цас мөсөөр барьж, далайн нохойны өөх шатааж дулаацахын хамт годуу загас болон далайн амьтдаар хүнс хийдэг байв. Зоо археологичдын үзэж буйгаар нил мөрний хөндийд ан амьтан устаж үгүй болох үед нутгийн хүмүүс тариа буудайг хүнсэнд түлхүү ашиглаж орчиндоо зохицож чадсан байна. Калифорни, сан Паоулу, Бристолийн их сургуулийн эрдэмтэд сүүлийн 4000 жилд эртний Египетэд амьдарч байсан 37 төрлийн сүүн тэжээлтнээс өнөө үед дөнгөж долоо нь хадгалагдан үлджээ хэмээн дүгнэсэн байна. Нил мөрний сав газрын экологийн систем маш тогтворгүй учир эвдэхэд хялбар. Нэг, хоёр төрөл зүйлийн амьтан устахад л экологийн шинэ сүйрэл авчирж болзошгүй гэж анхааруулсан байна.

1
таалагдаж байна

1
таалагдахгүй байна

Холбоотой мэдээлэл Бүгдийг үзэх

Сэтгэгдэл (-)

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд манай сайт хариуцлага хүлээхгүй болно. Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү!
0/1000
  • Зочин ×
    Хариулах ({[{ cmmnt.children.length }]})
    0/1000
    • Зочин {[{ childComment.ip_address }]} ×
      {[{ childComment.text }]}
      {[{ childComment.dislike_count }]}
    • Бусад сэтгэгдэл ()
  • Бусад сэтгэгдэл ()

Дуртай төрөл

Энэ өвөл моодонд орох хувцаслалтууд

2018-10-16

Нүдэн дээр өвдөг гарсан үед хэрхэн хурдан эмчлэх вэ?

2018-10-16

Шинэ хүнтэй танилцахдаа хэрхэн эвгүй байдалд орохгүй байх вэ?

2018-10-16

Үсээ будахгүйгээр бууралтсан үсээ дарах үр дүнтэй аргууд

2018-10-15

ШУТИС-ийн хөтөлбөрүүдийг олон улсад магадлан итгэмжлэв

2018-10-16

Ардын сургуулиуд авлигын үүр болох учиргүй

2018-10-15

Хүүхэдтэйгээ хамт гэрийн даалгаврыг нь хийх чухал уу?

2018-10-15

Их сургуулиа төгссөний дараа хэрхэн хүссэн ажилдаа орох вэ?

2018-10-12

Тансаг зэрэглэлийн "Lexus" хөлөг онгоцтой танилц

2018-10-17

С.Батболд: Бүх автомашины дугаарыг шинэчлэх шаардлагагүй

2018-10-11

"Парис авто шоу 2018" -ийн шилдэг төмөр хүлгүүд тодорлоо!

2018-10-05

Өвөл болж хүйтрэхээс өмнө та дараах 5 зүйлсийг машиндаа заавал хийгээрэй!

2018-10-03

“Оюу Толгой”-н гүний уурхайд гал гарч, үйл ажиллагааг нь түр хугацаагаар зогсоожээ

2018-10-17

Стратегийн орд ашигладаг компаниудын дансыг Монголбанкинд байршуулах хуулийн төслийг дэмжлээ

2018-10-16

Оюу толгойн гүний уурхайд автомашин шатсан осол гарчээ

2018-10-16

"УИХ-ын гишүүн Б.Дэлгэрсайханы хамаарал бүхий компани хууль бусаар ашигт малтмал олборлож байна"

2018-10-16

Өдөрт нэг өндөг идэх нь зүрхний өвчнөөс сэргийлдэг

2018-05-31

Дэлхийн улс орнуудын оньсого ямар байдаг вэ?

2018-05-30

Дэлгэцийн цэнхэр туяа нойргүйдэл, хорт хавдар үүсгэдэг

2018-05-30

5 сарын 27 цаг агаар: Улаанбаатарт өдөртөө 15 хэм дулаан

2018-05-27

"Харласан" иргэн баригдвал 10 жилээр эрхээ хасуулна

2018-10-17

Худалдсан “бараа”-гаа буцааж авахад нь хуулийн мафийнхан оролцдог уу?

2018-10-17

Л.Эрдэнэ: Иргэдээс ирсэн санал гомдолын хүрээнд намайг дуудаж байцаалт авсан

2018-10-16

П.Оюунчимэг: Манай улс хуулийнхаа процессийг бус гарчгийг нь сурталчилдаг

2018-10-16

Та бидний сайн мэдэх хорон санаат, аймшигт дүрүүд бодит амьдрал дээр...

2018-10-16

“Монгол туургатан” театрын шинэ байрны нээлтэд УИХ-ын дарга, гишүүд оролцлоо

2018-10-16

Хамгийн их маргаан дагуулсан хөшөө, баримлууд

2018-10-15

Өнөөгийн нийгмийн гашуун үнэнийг илчилсэн шог зургууд

2018-10-14

500 жилийн настай Инк охины занданшсан шарилын нууц

2018-10-17

Зөвхөн Аляскад харж болох хөгжилтэй зүйлс

2018-10-16

Эгчтэй хүн бусдаас илүү сайхан сэтгэлтэй байдгийг эрдэмтэд баталжээ!

2018-10-16

Хамгийн өвөрмөц шийдэлтэй гудамжууд

2018-10-16

Конор Макгрегорын даагаа нэхэх саналаас Нурмагомедов татгалзжээ

2018-10-17

Монголын шигшээ баг нөхөрсөг тоглолтоос анхны ялалтаа авлаа

2018-10-17

Хабиб Нурмагомедовын дараагийн ялагдашгүй өрсөлдөгч хэн бэ?

2018-10-16

Морьт харвааны ДАШТ-д монголчууд тэргүүлжээ

2018-10-16

Динозаврын ховор олдворыг Монголын говиос илрүүллээ

2018-10-15

Хар хүсэл, Улаан амь

2018-10-15

Зуслангийн амуудад авто замын мэдээллийн самбар байршуулжээ

2018-10-15

А.Оюут: Богдхан ууланд хууль бусаар мод бэлтгээгүй ой цэвэрлэх ажиллагаа хийсэн

2018-10-15

Заяаны хань /өгүүллэг/

2018-10-13

Битгий уйлаарай, би чамд хайртай /өгүүллэг/

2018-10-13

Үүлээ эгч /өгүүллэг/

2018-10-13

Тарчиг амьдрал /Өгүүллэг/

2018-10-13

Хөгжлийн банк гадаад зах зээлээс 500 сая ам.доллар босгожээ

2018-10-17

Монголбанк мөнгө хэвлэхгүй гэв

2018-10-17

Бизнес эхлүүлэхэд хамгийн тохиромжтой улс орнуудын жагсаалт шинэчлэгдлээ

2018-10-17

НӨАТ-ын сугалааны тохирол Ням гарагт явагдана

2018-10-16

Америкийн эрдэмтэд ямар эрэгтэй сайн аав болж чаддаг нууцыг дэлгэлээ!

2018-10-11

Гар утас хүүхдийн ой санамжид нөлөөлдгийг эрдэмтэд тогтоожээ

2018-10-05

Хүүхэд тань эдгээр асуултыг тавьсан үед ингэж хариулаарай!

2018-10-03

Гэр бүл үргэлж хэрүүлтэй байх нь эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлдгийг эрдэмтэд нотолжээ!

2018-09-26

Гадаад худалдааны бодлого алдагдчихаад байна

2018-10-17

З.Энхболд хөдөлж, АН руугаа явна

2018-10-17

Н.Цэрэнбат: Агаарын бохирдол буурахгүй бол би хариуцлага хүлээе

2018-10-17

Х.Баттулга: Анх удаа "МСS"-т хамааралгүй хүмүүс томилогдсон учраас Тавантолгойг хөдөлгөж чадсан

2018-10-16

Монголын ЭСЯ-дын фэйсвүүк хуудсууд албажлаа

2018-10-12

Мэдээллийн технологийн салбарын ажлын байрны өдөрлөг болно

2018-10-11

Иргэдийн амьдралыг хөнгөвчилсөн улс орнуудын ухаалаг технологиуд

2018-10-11

Цагт 1200 км хурдлах чадалтай газрын тээврийн загварыг танилцуулав

2018-10-11

Зургаан хашааг буулгаж явган хүний замыг чөлөөлжээ

2018-10-17

Хятадын визний оочерийн дийлэнхийг бага насны хүүхэд эзэлж байгаа юу?

2018-10-17

"Сүү" ХК-ийн Гүйцэтгэх захирал солигджээ

2018-10-16

Будагтай бээлий эрэлт ихтэй байдаг

2018-10-16

Израиль руу Газын зурвасаас пуужин харвалаа

2018-10-17

Суссексийн гүнгийн ахайтан Меган Маркл зика вирусын тархалттай газар луу аялахаас татгалзсангүй

2018-10-16

Бээжингийн агаарын бохирдол эргэн ирсэнд сүрчиг, үсний гель буруутай юу?

2018-10-16

Банкны таазнаас аварга могой унаж иржээ

2018-10-16

"New York Comic-con 2018"-ийн халуухан мөчүүдээс...

2018-10-08

Гайхалтай түүх өгүүлэх ховорхон гэрэл зургууд

2018-10-06

Эрчүүд хэрхэн өөрчлөгдсөнийг дүрсэлсэн хөгжилтэй зургууд

2018-10-06

Папарацийн түүхэнд хамгийн их шуугиан тарьсан гэрэл зургууд

2018-10-03

Түүнийг ядуу гээд хайртай бүсгүй нь орхисон гэдэг...

2018-10-15

Хоол хэмээн хор залгисаар байтал ходоодгүй болж дуусах нь...

2018-10-12

Зүрх...

2018-10-08

Найз гэдэг үг хамгийн үнэтэй зүйл...

2018-10-04

“X Apartment” 2-р ээлж байршлын давуу талууд

2018-10-17

Худалдаа хөгжлийн банкны дүрэмт хувцасны загвар гаргаж, үйлдвэрлэн нийлүүлэх тендерт оролцохыг урьж байна!

2018-10-16

Худалдаа хөгжлийн банкны Ривер Гарден салбар нээлтээ хийлээ

2018-10-15

“King Tower”: Жилийн 5 - 8 хувь хүүтэй зээлийг санал болгож байна!

2018-10-15
56:05

"Цензургүй яриа" нэвтрүүлэгт Монгол улсын төрийн соёрхолт түүхч, доктор Д.Өлзийбаатар оролцов

2018-10-16
55:29

"Зэвүүн яриа" нэвтрүүлэгт жүжигчин Л.Сөрөлт оролцов

2018-10-15
1:43:16

“Цензургүй мэтгэлцээн” - Үндсэн хуульд өөрчлөлт хийж улс төрийн реформ хийх цаг нь болсон уу?

2018-10-11
37:58

"Цаг үе, үзэл бодол" нэвтрүүлэгт УИХ-ын гишүүн С.Жавхлан оролцов

2018-10-10

Монголчууд бусад орны иргэдээс үнэтэй эм хэрэглэдэг

2018-10-17

Хиймэл оюун ухаан ашиглан хөхний хорт хавдрыг 90 хувьтай оношилно

2018-10-17

Засгийн газрын шийдвэрээр ХӨСҮТ-ийн эмч нарын цалинг хасжээ

2018-10-17

Цусны бүлгийн тухай та бидний мэддэггүй сонирхолтой баримтууд

2018-10-16

Эрүүл биеийн соёл

2018-10-14

Цэрэгт тэнцэх эрчүүдгүй болж буй Монголын эмгэнэл

2018-10-11

Агаарын бохирдол ба салхи

2018-10-11

Нобелийн шагнал...

2018-10-11

Билл Гэйтс болон Мелинда Гэйтс нарын ханилсан түүх

2018-10-16

Тэрбумтнууд ганцхан цагийн дотор жирийн ажилтны нэг жилийн цалинг олдог уу?

2018-10-15

Ариана Грандэ сүйт залуугаасаа салжээ!

2018-10-15

Та бидний сайн мэдэх дур булаам эрлийз алдартнууд

2018-10-13

Санал асуулга Бүгдийг үзэх

Н.Энхбаяр
33.43%
Х.Баттулга
21.09%
У.Хүрэлсүх
12.3%
С.Эрдэнэ
8.09%
Ц.Нямдорж
5.63%
Т.Аюурсайхан
3.41%
Л.Оюун-Эрдэнэ
3.15%
Н.Алтанхуяг
3.08%
Ж.Батзандан
2.84%
О.Баасанхүү
1.98%
С.Баяр
1.64%
М.Энхболд
1.2%
З.Энхболд
1.14%
Ц.Элбэгдорж
1.0%

Утааг багасгахын тулд хамгийн түрүүнд юу хийх ёстой вэ?

997

Амьдрахад хамгийн таатай хотхон аль нь вэ?

2,094

Та ямар брэндийн гар утас барьдаг вэ?

7,669

Та сард хэдэн төгрөгний цалин авдаг вэ?

7,262